Πώς γίνεται μια κοινωνία να καταδικάζει μια δικτατορία, αλλά να αντιμετωπίζει με συμπάθεια τον άνθρωπο που την επέβαλε; Στην Ιταλία, η σχέση με τον Benito Mussolini παραμένει γεμάτη αντιφάσεις. Σε πρόσφατες έρευνες, τρεις στους τέσσερις Ιταλούς τον χαρακτηρίζουν καταπιεστικό δικτάτορα, ρατσιστή και εγκληματία. Παράλληλα, όμως, πολλοί αναγνωρίζουν το χάρισμά του και του αποδίδουν κοινωνικές παροχές και έργα υποδομής. Η καταδίκη του φασισμού δεν αποκλείει πάντα την εξιδανίκευση του ηγέτη του. Αυτή η αντίφαση εξηγεί γιατί το παρελθόν εξακολουθεί να διχάζει τη χώρα.
Η υπόσχεση της τάξης μέσα στην αναστάτωση
Η άνοδος του Mussolini στηρίχθηκε σε μια κοινωνία κουρασμένη από απεργίες, καταλήψεις εργοστασίων και πολιτική αβεβαιότητα. Υποσχέθηκε οικονομική ανάκαμψη, σταθερότητα και αποκατάσταση του εθνικού κύρους. Η περίφημη Πορεία προς τη Ρώμη, το 1922, παρουσίασε το φασιστικό κίνημα ως ασταμάτητη δύναμη. Ωστόσο, ο ίδιος έφτασε στην πρωτεύουσα με τρένο και ο βασιλιάς τον υποδέχθηκε. Η εικόνα μιας επαναστατικής κατάκτησης της εξουσίας έκρυβε την αποδοχή του από την υπάρχουσα εξουσία, ενώ η απειλή βίας ενίσχυε την πίεση.
Η βία πίσω από την εικόνα του ισχυρού ηγέτη
Το 1924, ο βουλευτής Giacomo Matteotti δολοφονήθηκε από φασίστες, λίγες ημέρες αφότου αμφισβήτησε τη νομιμότητα του καθεστώτος. Η δολοφονία αποτέλεσε καθοριστικό σημείο στην εδραίωση της δικτατορίας. Εδώ εμφανίζεται ένα σημαντικό εκπαιδευτικό κενό: σχεδόν το 85% των μαθητών σε σχετική έρευνα γνώριζε ποιος ήταν ο Matteotti, χωρίς απαραίτητα να συνδέει τον θάνατό του με την οικοδόμηση του αυταρχικού κράτους. Η γνώση ενός γεγονότος δεν σημαίνει και κατανόηση της σημασίας του.
Η αυτοκρατορία που κόστισε ανθρώπινες ζωές
Η φασιστική προπαγάνδα υποσχόταν μια νέα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Στην πράξη, η αποικιακή επέκταση συνοδεύτηκε από παρατεταμένους πολέμους και ωμότητες. Στη Λιβύη, οι επιχειρήσεις κράτησαν σχεδόν μία δεκαετία, παρά την εικόνα αποτελεσματικότητας που καλλιεργούσε το καθεστώς. Στην Αιθιοπία, οι ιταλικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν χημικά όπλα, παραβιάζοντας το Πρωτόκολλο της Γενεύης του 1925, και επιτέθηκαν σε αμάχους και αιχμαλώτους. Οι κυρώσεις της Κοινωνίας των Εθνών έφεραν διεθνή απομόνωση, η οποία ενδέχεται να συνέβαλε στην προσέγγιση με τον Adolf Hitler.
Από το εθνικό μεγαλείο στην κατάρρευση
Η στενότερη σχέση με τη ναζιστική Γερμανία συνοδεύτηκε από φυλετικούς νόμους που απέκλειαν τους Εβραίους από τη δημόσια ζωή. Ακολούθησε η συμμετοχή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παρότι οι ιταλικές κατακτήσεις και διεκδικήσεις έφτασαν στο αποκορύφωμά τους το 1941, οι στρατιωτικές ήττες, οι απώλειες και οι οικονομικές δυσκολίες υπονόμευσαν τη στήριξη προς τον Mussolini. Το 1943 απομακρύνθηκε από την εξουσία. Η υπόσχεση της εθνικής ισχύος δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το κόστος του πολέμου.
Ο βολικός μύθος των «καλών Ιταλών»
Μετά την αλλαγή στρατοπέδου της Ιταλίας, δημιουργήθηκε χώρος για μια διαφορετική εθνική αφήγηση: από επιτιθέμενη δύναμη, η χώρα παρουσιαζόταν ως θύμα και κατόπιν ως απελευθερωτής από τον φασισμό. Οι Σύμμαχοι βοήθησαν να διαδοθεί η εικόνα των «καλών Ιταλών», σε αντιδιαστολή με τους Γερμανούς. Αργότερα, αυτή η αντίληψη χρησιμοποιήθηκε για να υποβαθμιστούν οι ευθύνες του καθεστώτος. Το λογικό άλμα ήταν απλό αλλά παραπλανητικό: αφού οι Ιταλοί ήταν καλοί, τότε ίσως δεν ήταν τόσο κακός ούτε ο φασισμός.
Οι κοινωνικές παροχές δεν ξεκίνησαν με τον φασισμό
Η άποψη ότι ο Mussolini δημιούργησε την κοινωνική κατοικία και το κράτος πρόνοιας παραβλέπει όσα προϋπήρχαν. Η Ιταλία είχε ήδη θεσπίσει πλαίσιο για στεγαστικούς συνεταιρισμούς, ενώ οι κοινωνικές ασφαλίσεις είχαν προηγούμενα στη Γερμανία του Otto von Bismarck και στην Ιταλία του Francesco Crispi. Τα στεγαστικά προγράμματα του καθεστώτος δεν κάλυψαν τη ζήτηση και ωφέλησαν κυρίως μεσαία στρώματα και κρατικούς υπαλλήλους. Παράλληλα, η πρόσβαση σε παροχές συχνά εξαρτιόταν από την αφοσίωση στο καθεστώς. Η πρόνοια λειτουργούσε και ως μέσο κοινωνικού ελέγχου, μαζί με την καταστολή του ανεξάρτητου συνδικαλισμού.
Η ιστορική μνήμη χρειάζεται κάτι περισσότερο από πληροφορίες
Η Ιταλία έχει επενδύσει στην έρευνα, στην εκπαίδευση και στους χώρους μνήμης. Ωστόσο, η μετάδοση πληροφοριών δεν εξασφαλίζει κριτική κατανόηση. Επιπλέον, η γενικευμένη χρήση της λέξης «φασίστας» ως προσβολής αποδυνάμωσε το συγκεκριμένο ιστορικό της νόημα. Η σημερινή διαμάχη αφορά επομένως και τη σύγχρονη Ιταλία: την ταυτότητα, την εθνική υπερηφάνεια και την επιθυμία για ισχυρή ηγεσία. Η ουσιαστική αποτίμηση απαιτεί να εξετάζονται οι υποσχέσεις μαζί με την καταπίεση και τη βία που τις συνόδευσαν.
Εσείς γνωρίζατε αυτές τις πλευρές; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στην ιστοσελίδα μας για περισσότερα σχετικά κείμενα.