Η πορεία του Vladimir Putin στην εξουσία συνδέθηκε με την υπόσχεση ότι θα ξανάκανε τη Ρωσία ισχυρή. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, τη φτώχεια και τη διαφθορά της δεκαετίας του 1990, η αποκατάσταση της τάξης είχε μεγάλη απήχηση. Όμως η ενίσχυση του κράτους συνοδεύτηκε από συγκέντρωση εξουσίας, καταστολή της αντιπολίτευσης και στρατιωτικές επεμβάσεις. Η εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, αποτέλεσε την πιο δραματική έκφραση αυτής της πορείας.
Η Τσετσενία ως πρότυπο επιβολής
Όταν ο Boris Yeltsin επέλεξε τον Putin ως διάδοχό του, ο πρώην επικεφαλής των ρωσικών υπηρεσιών ασφαλείας ήταν ακόμη σχετικά άγνωστος. Ο δεύτερος πόλεμος στην Τσετσενία τον καθιέρωσε ως ηγέτη που υποσχόταν αποτελέσματα με κάθε κόστος. Οι βομβαρδισμοί κατέστρεψαν μεγάλο μέρος του Γκρόζνι και σκότωσαν χιλιάδες αμάχους. Η στρατιωτική ισχύς έγινε έτσι όχι μόνο μέσο ελέγχου μιας περιοχής, αλλά και μήνυμα προς όποιον αμφισβητούσε τη Μόσχα.
Η πίστη στον ηγέτη πάνω από τους θεσμούς
Στην Τσετσενία, ο Ramzan Kadyrov εξελίχθηκε σε βασικό σύμμαχο του Κρεμλίνου, οικοδομώντας ένα αυταρχικό καθεστώς με στήριγμα την προσωπική του αφοσίωση στον Putin. Χαρακτηριστικά, απέρριψε τον τίτλο του προέδρου της Τσετσενίας, δηλώνοντας ότι μπορούσε να υπάρχει μόνο ένας πρόεδρος. Η σχέση αυτή δείχνει ένα ευρύτερο χαρακτηριστικό του συστήματος: η προσωπική πίστη στον ηγέτη αποκτά μεγαλύτερη σημασία από τη θεσμική ανεξαρτησία.
Το κόστος της διαφωνίας
Οι δολοφονίες, οι δηλητηριάσεις και οι φυλακίσεις αντιπάλων διαμόρφωσαν κλίμα φόβου. Η δημοσιογράφος Anna Politkovskaya, που κατήγγειλε τις ρωσικές βιαιότητες στην Τσετσενία, δολοφονήθηκε στη Μόσχα. Ο Alexander Litvinenko πέθανε στο Λονδίνο έπειτα από δηλητηρίαση με ραδιενεργό πολώνιο. Ο Alexei Navalny επέζησε από δηλητηρίαση με τον νευροτοξικό παράγοντα Novichok και συνελήφθη όταν επέστρεψε στη Ρωσία. Το Κρεμλίνο αρνήθηκε κρατική εμπλοκή στη δηλητηρίασή του, ενώ ο ίδιος και συνεργάτες του κατηγόρησαν τις υπηρεσίες ασφαλείας.
Ένα σύστημα που δυσκολεύεται να ακούσει την αλήθεια
Η συγκέντρωση εξουσίας περιορίζει και την ειλικρινή ενημέρωση του ίδιου του ηγέτη. Όταν οι συνεργάτες φοβούνται να διαφωνήσουν, μεταφέρουν ευκολότερα όσα πιστεύουν ότι θέλει να ακούσει. Η δημόσια πίεση που άσκησε ο Putin στον επικεφαλής των εξωτερικών πληροφοριών Sergei Naryshkin, λίγο πριν από την εισβολή στην Ουκρανία, αποτύπωσε αυτή την ανισορροπία. Ο φόβος μπορεί να εξασφαλίζει υπακοή, αλλά αποδυναμώνει την κριτική σκέψη.
Η επιστροφή στη λογική των σφαιρών επιρροής
Στην ομιλία του στο Μόναχο το 2007, ο Putin αμφισβήτησε ανοιχτά την κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών στη διεθνή τάξη. Ακολούθησαν ο πόλεμος στη Γεωργία το 2008, η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και η υποστήριξη των φιλορώσων αυτονομιστών στο Ντονμπάς. Κοινός παρονομαστής ήταν η επιδίωξη να παραμείνουν οι γειτονικές χώρες στη ρωσική σφαίρα επιρροής. Η ανεξάρτητη πορεία της Ουκρανίας προς την Ευρώπη αντιμετωπίστηκε ως απώλεια στρατηγικού ελέγχου.
Η Δύση ως αντίπαλος και ως δοκιμασία
Οι περιορισμένες δυτικές αντιδράσεις στον πόλεμο της Γεωργίας και οι κυρώσεις μετά την προσάρτηση της Κριμαίας δεν ανέκοψαν τη ρωσική πολιτική. Παράλληλα, η ανατροπή και ο βίαιος θάνατος του Muammar Gaddafi ενίσχυσαν την καχυποψία του Putin απέναντι στις δυτικές επεμβάσεις. Οι λαϊκές εξεγέρσεις αντιμετωπίστηκαν όχι ως μεμονωμένες πολιτικές αλλαγές, αλλά ως πιθανός κίνδυνος για την επιβίωση αυταρχικών καθεστώτων, μαζί και του δικού του.
Η Συρία ως επίδειξη ισχύος
Η στρατιωτική επέμβαση στη Συρία το 2015 στήριξε τον Bashar al-Assad και ενίσχυσε τη ρωσική παρουσία στη Μέση Ανατολή. Οι βομβαρδισμοί προκάλεσαν εκτεταμένες καταστροφές και μεγάλες απώλειες αμάχων. Ταυτόχρονα, η Συρία έγινε πεδίο δοκιμής όπλων και απόκτησης πολεμικής εμπειρίας. Το πολιτικό μήνυμα ήταν σαφές: η Ρωσία μπορούσε να διατηρήσει έναν σύμμαχο στην εξουσία, ακόμη και απέναντι στη δυτική αντίθεση.
Μισθοφόροι, πόροι και προπαγάνδα
Στην Αφρική, η επέκταση της επιρροής συνδέθηκε με τη Wagner και τον Yevgeny Prigozhin. Στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, η στρατιωτική υποστήριξη προς την κυβέρνηση συνδυάστηκε με πρόσβαση σε φυσικούς πόρους και επικοινωνιακές εκστρατείες. Μια ταινία παρουσίαζε Ρώσους εκπαιδευτές ως σωτήρες, ενώ ένα παιδικό κινούμενο σχέδιο έδειχνε μια αρκούδα να προστατεύει ένα αφρικανικό λιοντάρι. Η επιρροή χτιζόταν επομένως και με όπλα και με αφηγήσεις.
Η Ουκρανία και το διακύβευμα
Η εισβολή του 2022 συγκέντρωσε όλα αυτά τα στοιχεία: στρατιωτική βία, ιστορικές διεκδικήσεις, προπαγάνδα και αυστηρότερη εσωτερική καταστολή. Οι πυρηνικές απειλές πρόσθεσαν μια ακόμη επικίνδυνη διάσταση. Η επιδίωξη αποκατάστασης του ρωσικού μεγαλείου συνδέθηκε πλέον με έναν πόλεμο που έθετε σε κίνδυνο όχι μόνο την Ουκρανία, αλλά και το μακροπρόθεσμο μέλλον της ίδιας της Ρωσίας.
Γνωρίζατε αυτές τις πλευρές της πορείας του Putin; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε ή να περιηγηθείτε στον ιστότοπό μας για περισσότερα σχετικά κείμενα.