Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν συνδέονται με στενούς πολιτικούς, οικονομικούς και στρατιωτικούς δεσμούς. Ωστόσο, η κοινή ταυτότητα δεν σημαίνει ότι έχουν πάντα τα ίδια συμφέροντα. Μια διαμάχη για τη μαντίλα στα δημόσια σχολεία εξελίχθηκε σε ευρύτερη αντιπαράθεση, φέρνοντας στην επιφάνεια διαφορές για τη θρησκεία, το Ισραήλ και τα όρια της τουρκικής επιρροής. Πίσω από την ένταση βρίσκεται ένα βασικό μήνυμα του Μπακού: η στενή συμμαχία δεν συνεπάγεται παραχώρηση κυριαρχίας.
Μια απουσία με πολιτικό βάρος
Ο Ilham Aliyev δεν παρέστη στη σύνοδο του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στην Άγκυρα, παρά την προσωπική πρόσκληση του Recep Tayyip Erdogan. Η επίσημη εξήγηση ήταν το ήδη προγραμματισμένο πρόγραμμά του, που περιλάμβανε ποδοσφαιρικές εκδηλώσεις στο Μπακού. Τη χώρα εκπροσώπησε ο υπουργός Εξωτερικών. Η απουσία, όμως, απέκτησε ιδιαίτερο βάρος λόγω της κρίσης. Ο Erdogan είχε ήδη απομακρύνει τον σύμβουλό του Oktay Saral, ο οποίος είχε επικρίνει τους περιορισμούς στη μαντίλα. Ακόμη κι αυτή η κίνηση δεν οδήγησε στην παρουσία του Aliyev.
Η μαντίλα ως αφορμή, όχι ως μοναδική αιτία
Η αντιπαράθεση αφορά τους περιορισμούς στη μαντίλα στα δημόσια σχολεία, όχι μια γενική απαγόρευσή της στο Αζερμπαϊτζάν. Για το Μπακού, το ζήτημα συνδέεται με τον κοσμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και του κράτους. Στην Τουρκία, αντίθετα, η μαντίλα έχει ιδιαίτερο πολιτικό και συμβολικό βάρος για το κυβερνών κόμμα. Έτσι, μια εσωτερική απόφαση του Αζερμπαϊτζάν έγινε πεδίο διακρατικής σύγκρουσης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος συμφωνεί με τον κανόνα, αλλά ποιος δικαιούται να επηρεάζει τις εσωτερικές αποφάσεις μιας άλλης χώρας.
Η αντιπαράθεση μεταφέρεται στις οθόνες
Μέσα σε περίπου έξι εβδομάδες, η κρίση περιέλαβε προσβλητικές αναρτήσεις, εντάλματα σύλληψης κατά Τούρκων αρθρογράφων και την κήρυξη 31 Τούρκων υπηκόων ως ανεπιθύμητων προσώπων από το Αζερμπαϊτζάν. Στην Κωνσταντινούπολη έγιναν επίσης προσαγωγές ή κρατήσεις για διαδικτυακές προσβολές κατά του Aliyev. Το Μπακού κατήγγειλε συντονισμένες πληροφοριακές επιθέσεις από την Τουρκία και το Ιράν. Οι ισχυρισμοί ότι μεγάλο μέρος των επιθέσεων προερχόταν από αυτοματοποιημένους λογαριασμούς και κύκλους του τουρκικού κυβερνώντος κόμματος αποτελούν μέρος της ερμηνείας της κρίσης, όχι ανεξάρτητα αποδεδειγμένα δεδομένα.
Το Ισραήλ πίσω από τη βαθύτερη διαφωνία
Η ένταση είχε εκδηλωθεί και πριν από τη διαμάχη για τη μαντίλα. Το Αζερμπαϊτζάν διατήρησε εκπρόσωπό του στην αίθουσα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ κατά την ομιλία του Benjamin Netanyahu, ενώ η τουρκική αντιπροσωπεία αποχώρησε. Επιπλέον, η επίσκεψη του Ισραηλινού προέδρου Isaac Herzog στο Μπακού προκάλεσε νέες επικρίσεις. Οι σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ υπάρχουν από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Το Μπακού δεν θέλει να εγκαταλείψει αυτές τις σχέσεις επειδή η Άγκυρα ακολουθεί διαφορετική πολιτική.
Η Αρμενία και τα όρια του συντονισμού
Ένα ακόμη ευαίσθητο θέμα είναι η προσέγγιση Τουρκίας και Αρμενίας και το ενδεχόμενο ανοίγματος των συνόρων τους. Άγκυρα και Μπακού είχαν συντονίσει βήματα και προϋποθέσεις γύρω από τις σχέσεις με την Αρμενία. Η πιθανότητα αλλαγής πορείας δημιουργεί ερωτήματα για την αξιοπιστία αυτών των συνεννοήσεων. Ωστόσο, η διαδικτυακή εκστρατεία μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη φθορά από μια ξεκάθαρα ανακοινωμένη πολιτική διαφωνία. Η ένταση θυμίζει ότι ακόμη και στενοί σύμμαχοι χρειάζονται σαφείς συμφωνίες και αμοιβαίο σεβασμό.
Γιατί η συνεργασία παραμένει απαραίτητη
Παρά τη σκληρή ρητορική, οι δύο χώρες έχουν σημαντικούς λόγους να αποφύγουν μια βαθιά ρήξη. Συνεργάζονται στην άμυνα, στην οικονομία και στην περιφερειακή πολιτική. Το Αζερμπαϊτζάν αποτελεί σημαντική δίοδο προς την Κεντρική Ασία, ενώ η συνεργασία με την Τουρκία παραμένει πολύτιμη για το Μπακού. Υπάρχει και προηγούμενο: η κρίση γύρω από τα πρωτόκολλα της Ζυρίχης με την Αρμενία το 2009 τελικά ξεπεράστηκε. Μια νέα συνεννόηση είναι επομένως πιθανή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η εμπιστοσύνη αποκαθίσταται αυτόματα.
Η δυσκολότερη πληγή αφορά τους πολίτες
Οι κυβερνήσεις μπορούν να συμφωνήσουν πίσω από κλειστές πόρτες. Οι προσβολές, όμως, αφήνουν αποτύπωμα στις κοινωνίες. Υπάρχουν αναφορές για Αζερμπαϊτζανούς που ακύρωσαν διακοπές στην Τουρκία ή επανεξετάζουν τη χρήση της Κωνσταντινούπολης ως ταξιδιωτικού κόμβου, αναρωτώμενοι αν θα νιώθουν ασφαλείς. Δεν υπάρχουν στοιχεία εδώ για το μέγεθος αυτής της τάσης. Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι η διπλωματική αποκατάσταση μπορεί να έρθει γρηγορότερα από την κοινωνική εμπιστοσύνη.
Γνωρίζατε αυτές τις πλευρές της σχέσης Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να περιηγηθείτε στον ιστότοπο για περισσότερα σχετικά θέματα.