Η συγγραφή του έργου αυτού ήταν αποτέλεσμα πολύχρονης μελέτης των οικονομικών διεργασιών και επεξεργασίας τους, όπως αναφέρονται χρονολογικά παρακάτω. Τα νέα φαινόμενα στην ανάπτυξη του καπιταλισμού ο Λένιν ανάλυε και τα σημείωνε πολύ πριν αρχίσει ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος. Σε μια σειρά έργα που γράφτηκαν από το 1895 έως το 1913,«Ο πόλεμος με την Κίνα» (1900),
«Τα διδάγματα της κρίσης» (1901),
«Εσωτερική ανασκόπηση» (1901),
«Η συγκέντρωση της παραγωγής στη Ρωσία» (1912),
«Η αύξηση του καπιταλιστικού πλούτου» (1913),
«Η καθυστερημένη Ευρώπη και η πρωτοπόρα Ασία» (1913),
«Τα ιστορικά πεπρωμένα της διδασκαλίας του Καρλ Μαρξ» (1913),
«Σχετικά με μερικές αγορεύσεις των εργατών βουλευτών» (1912)
Σχετικά Άρθρα
και σε άλλα, ο Λένιν αποκάλυπτε και ανέλυε τα ξεχωριστά γνωρίσματα που ήταν χαρακτηριστικά για την εποχή του ιμπεριαλισμού:
- τη συγκέντρωση της παραγωγής και την ανάπτυξη των μονοπωλίων
- την εξαγωγή κεφαλαίου, την πάλη για την κατάκτηση νέων αγορών και σφαιρών επιρροής
- τη διεθνοποίηση των οικονομικών σχέσεων,
- τον παρασιτισμό και το σάπισμα του καπιταλισμού,
- το δυνάμωμα των αντιθέσεων ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο και
- την όξυνση της ταξικής πάλης, τη δημιουργία των υλικών προϋποθέσεων για το πέρασμα στο σοσιαλισμό.
Ο Λένιν έδινε ιδιαίτερη προσοχή στο ξεσκέπασμα τής ληστρικής αποικιακής πολιτικής, στην πάλη για το μοίρασμα και το ξαναμοίρασα τού κόσμου, στην προετοιμασία των ιμπεριαλιστικών, κατακτητικών πολέμων.
Ο Λένιν, στο άρθρο του «Μαρξισμός και αναθεωρητισμός» πού γράφτηκε το 1908, καταπολεμώντας τις προσπάθειες αναθεώρησης του μαρξισμού και της υπόσκαψής του από τα μέσα με τη μορφή διορθώσεων και επανεξέτασης της διδασκαλίας του Μαρξ, ιδιαίτερα της θεωρίας του Μαρξ για τις κρίσεις, έγραφε: «Άλλαξαν οι μορφές, η αλληλουχία, η εικόνα των χωριστών κρίσεων, οι κρίσεις όμως εξακολουθούσαν να αποτελούν αναπόφευκτο συστατικό μέρος του καπιταλιστικού συστήματος. Τα καρτέλ και τα τραστ, συνενώνοντας την παραγωγή, δυνάμωναν ταυτόχρονα μπροστά στα μάτια όλου του κόσμου την αναρχία της παραγωγής, την αβεβαιότητα του προλεταριάτου για την αύριο και το ζυγό του κεφαλαίου, οξύνοντας έτσι σε πρωτοφανέρωτο βαθμό τις ταξικές αντιθέσεις. Ότι ο καπιταλισμός τραβάει στη χρεοκοπία και με την έννοια των χωριστών πολιτικών και οικονομικών κρίσεων και με την έννοια της ολοκληρωτικής κατάρρευσης όλου του καπιταλιστικού καθεστώτος, αυτό το έδειξαν εξαιρετικά καθαρά και σε εξαιρετικά πλατιά κλίμακα ακριβώς τα νεότατα γιγαντιαία τραστ» (Άπαντα, 5η εκδ., τόμ. 17ος, σελ. 22).
Ο Λένιν παρακολουθούσε με προσοχή και μελετούσε τη νεότατη φιλολογία για τον καπιταλισμό. Αυτό μαρτυρεί ή βιβλιοκρισία του για το βιβλίο του Τζ. Α. Χόμπσον «Η εξέλιξη του σύγχρονου καπιταλισμού» (βλ. Άπαντα, 5η εκδ., τόμ. 4ος, σελ. 153-156). Τον Αύγουστο του 1904 ο Λένιν άρχισε να μεταφράζει το βιβλίο του Χόμπσον.«Ο ιμπεριαλισμός» (βλ. Άπαντα, 4η ρωσ. εκδ., τόμ. 37ος, σελ. 287). Το χειρόγραφο της μετάφρασης αυτής του Λένιν ως τα τώρα δεν βρέθηκε.
Ο Λένιν ασχολήθηκε με την ολόπλευρη έννοια του μονοπωλιακού σταδίου της ανάπτυξης του καπιταλισμού από τις αρχές του πρώτου παγκόσμιου πολέμου. Αυτό το απαιτούσαν τα συμφέροντα της επαναστατικής πάλης της εργατικής τάξης της Ρωσίας και των άλλων καπιταλιστικών χωρών. Για τη σωστή καθοδήγηση του επαναστατικού κινήματος και την αποτελεσματική πάλη ενάντια στην ιδεολογία της ιμπεριαλιστικής αντίδρασης, ενάντια στη ρεφορμιστική πολιτική του συμβιβασμού με τους ιμπεριαλιστές ήταν απαραίτητο να «γίνει κατανοητό το βασικό οικονομικό πρόβλημα, πού χωρίς τη μελέτη του δεν μπορεί να καταλάβει κανείς τίποτε από την εκτίμηση του σύγχρονου πολέμου και της σύγχρονης πολιτικής και συγκεκριμένα: το πρόβλημα της οικονομικής ουσίας του ιμπεριαλισμού» (Άπαντα Λένιν, τόμ. 27ος, σελ. 308).
Ο Λένιν καταπιάστηκε στα σοβαρά με τη μελέτη της φιλολογίας για τον ιμπεριαλισμό, καθώς φαίνεται, από τα μέσα τού 1915, όταν ζούσε στη Βέρνη (στην Ελβετία)· τότε άρχισε να καταρτίζει τη βιβλιογραφία, να επεξεργάζεται τα σχέδια της εργασίας, να κρατάει περικοπές και σημειώσεις, να γράφει περιλήψεις.
Τα προπαρασκευαστικά υλικά για το βιβλίο «Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού» («Τετράδια για τον ιμπεριαλισμό»), αποτελούν 50 περίπου τυπογραφικά φύλλα. Περιέχουν σημειώσεις από 148 βιβλία (ανάμεσα σ’ αυτά συμπεριλαμβάνονται 106 γερμανικά, 23 γαλλικά, 17 αγγλικά και 2 σε ρωσική μετάφραση) και από 232 άρθρα (από τα οποία 206 γερμανικά, 13 γαλλικά και 13 αγγλικά), δημοσιευμένα σε 49 διάφορες περιοδικές εκδόσεις (34 γερμανικές, 7 γαλλικές και 8 αγγλικές).
Στις αρχές του Γενάρη 1916 ο Λένιν δέχτηκε την πρόταση να γράψει βιβλίο για τον ιμπεριαλισμό, προοριζόμενο για το νόμιμο Εκδοτικό οίκο «Πάρους», που είχε ιδρυθεί το Δεκέμβρη του 1915 στην Πετρούπολη. Σε γράμμα του προς τον Α. Μ. Γκόρκι της 29ης του Δεκέμβρη 1915 (11 του Γενάρη 1916) ο Λένιν έγραφε: «Αρχίζω τη δουλειά πάνω στην μπροσούρα για τον ιμπεριαλισμό» (Άπαντα, 4η ρωσ. εκδ., τόμ. 35ος, σελ. 166). Στο πρώτο δεκαπενθήμερο του Φλεβάρη 1916 ο Λένιν από τη Βέρνη πέρασε στη Ζυρίχη, όπου συνέχισε να συγκεντρώνει και να επεξεργάζεται υλικά για τον ιμπεριαλισμό. Δουλεύοντας πάνω στο βιβλίο «Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο τού καπιταλισμού» στη βιβλιοθήκη του Καντονιού της Ζυρίχης, ο Λένιν παράγγελνε βιβλία και από άλλες πόλεις.
Στις 19 του Ιούνη (2 του Ιούλη) 1916 ό Λένιν έγραφε στον Μ. Κ. Ποκρόβσκι, ο οποίος ζούσε στη Γαλλία και διηύθυνε την έκδοση μιας σειράς από μπροσούρες πού έβγαζε το Εκδοτικό «Πάρους» για τα κράτη της Δυτικής Ευρώπης στην περίοδο τού πρώτου παγκόσμιου πολέμου: «Σας στέλνω σήμερα με συστημένο ταχυδρομικό δέμα τα χειρόγραφα» (στο ίδιο, σελ. 178). Τα χειρόγραφα που συνοδεύονταν ταυτόχρονα με γράμμα δεν έφτασαν στον Ποκρόβσκι και ο Λένιν υποχρεώθηκε να ξαναστείλει άλλα.
Εκτός απ’ αυτό, το Εκδοτικό πρότεινε να περικοπούν τα ήδη έτοιμα χειρόγραφα από 5 σε 3 τυπογραφικά φύλλα· όμως ο Λένιν δεν περιέκοψε το έργο, γιατί, σύμφωνα με τα λόγια του, «να συντομεύσεις το βιβλίο ακόμη μια φορά μέχρι τα 3 τυπογραφικά φύλλα, ήταν πράγμα απολύτως αδύνατο» (στο ίδιο).
Όταν το βιβλίο έφτασε στο Εκδοτικό, τα μενσεβίκικα στοιχεία, που βρίσκονταν στη διεύθυνση του Εκδοτικού, έβγαλαν από το βιβλίο την αυστηρή κριτική στον Κάουτσκι και τον Μάρτοφ κι έκαναν στο χειρόγραφο διορθώσεις, πού όχι μόνο εξαφάνιζαν την ιδιομορφία του στυλ του Λένιν, αλλά και διαστρέβλωναν τις σκέψεις του. Τη λέξη «μετεξέλιξη» (του καπιταλισμού σε ιμπεριαλισμό) την άλλαξαν με τη λέξη «μετατροπή», τη φράση «αντιδραστικός χαρακτήρας» (της θεωρίας του «υπεριμπεριαλισμού») με τις λέξεις «καθυστερημένος χαρακτήρας» κτλ.
Στα μέσα του 1917 το βιβλίο τυπώθηκε με τον τίτλο «Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού (εκλαϊκευτική μελέτη)» με πρόλογο του Λένιν που είχε την ημερομηνία 26 Απρίλη 1917.
(Από τις σημειώσεις στο έργο του Λένιν «Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού», Άπαντα Λένιν, τόμ. 27ος).