Skip to content
Διάρκεια άρθρου: Λιγότερο απο 1 λεπτό Λεπτά

Γιατί το Πολυτεχνείο ενοχλεί ακόμη: Μνήμη, δημοκρατία και ανοιχτοί λογαριασμοί

Το Πολυτεχνείο δεν είναι μόνο μια επέτειος ούτε μια εικόνα με το άρμα μάχης μπροστά στην πύλη. Είναι μια ιστορία αντίστασης, κρατικής βίας και διεκδίκησης της ελευθερίας. Περισσότερο από μισό αιώνα μετά, η συζήτηση επιστρέφει συχνά στο αν υπήρξαν νεκροί και στο αν η δικτατορία ήταν πράγματι τόσο καταπιεστική. Όμως η ιστορική έρευνα δεν είναι το ίδιο με την αμφισβήτηση τεκμηριωμένων γεγονότων. Η διαφορά έχει σημασία όχι μόνο για το παρελθόν, αλλά και για το πώς αντιλαμβανόμαστε σήμερα τη δημοκρατία.

Οι νεκροί δεν χωρούν σε μια συζήτηση για την πύλη
Το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά, που ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1974, κατέγραψε 18 εξακριβωμένους νεκρούς και τουλάχιστον 16 επιπλέον πιθανές περιπτώσεις, οι οποίες δεν είχαν εξακριβωθεί πλήρως. Αργότερα, η έρευνα του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών τεκμηρίωσε 24 περιπτώσεις νεκρών. Η εξέγερση δεν περιοριζόταν στον πανεπιστημιακό χώρο: περιλάμβανε τους γύρω δρόμους και τις κινητοποιήσεις στην Αθήνα. Επομένως, η συζήτηση για το αν κάποιος σκοτώθηκε μέσα ή έξω από το κτίριο δεν αναιρεί τους θανάτους κατά την καταστολή.

Πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν ζωές
Ανάμεσα στα θύματα βρίσκονται ο 17χρονος μαθητής Διομήδης Κομνηνός, η 17χρονη Βασιλική Μπεκιάρη και ο 20χρονος Μιχάλης Μυρογιάννης. Πρόκειται για ανθρώπους με ονοματεπώνυμο και συγκεκριμένες συνθήκες θανάτου, όχι για αφηρημένα σύμβολα. Η εισαγγελική έρευνα κατέγραψε επίσης περισσότερους από 1.100 τραυματίες πολίτες. Πολλοί άλλοι απέφυγαν τα νοσοκομεία επειδή φοβούνταν τη σύλληψη. Αυτή η πλευρά δείχνει ότι η έκταση της καταστολής δεν αποτυπώνεται μόνο στον αριθμό των νεκρών.

Η καταστολή είχε αρχίσει από τις πρώτες ημέρες
Η βία της δικτατορίας δεν εμφανίστηκε ξαφνικά τον Νοέμβριο του 1973. Ο Παναγιώτης Ελής, αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης και πρώην κρατούμενος στη Μακρόνησο, συνελήφθη μετά το πραξικόπημα και δολοφονήθηκε στον Ιππόδρομο του Νέου Φαλήρου στις 25 Απριλίου 1967. Η μαρτυρία της αδελφής του περιγράφει τον φόβο ακόμη και για την τέλεση ενός μνημοσύνου. Παράλληλα, χιλιάδες άνθρωποι οδηγήθηκαν στην εξορία. Σύμφωνα με στοιχεία της Διεθνούς Αμνηστίας, τον Ιανουάριο του 1968 παρέμεναν χωρίς δίκη στη Γυάρο και τη Λέρο 2.777 άνθρωποι.

Τα βασανιστήρια ήταν μηχανισμός εξουσίας
Ξυλοδαρμοί, εικονικές εκτελέσεις, στέρηση ύπνου και ψυχολογική τρομοκρατία χρησιμοποιήθηκαν για να συντρίψουν την αντίσταση. Οι καταγγελίες έφταναν σε διεθνείς οργανισμούς ήδη κατά τη δικτατορία, ενώ μετά την πτώση της ακολούθησαν οι δίκες των βασανιστών. Δεν επρόκειτο απλώς για μεμονωμένες αυθαιρεσίες. Η οργανωμένη βία αποτελούσε μέρος της λειτουργίας του καθεστώτος. Παράλληλα, η χούντα αξιοποίησε και επέκτεινε μηχανισμούς πολιτικών διώξεων που υπήρχαν ήδη στο μετεμφυλιακό κράτος.

Η δημοκρατική αποκατάσταση δεν σήμαινε πλήρη λογοδοσία
Η Μεταπολίτευση αποκατέστησε ελευθερίες, νομιμοποίησε το Κομμουνιστικό Κόμμα και οδήγησε τους πρωτεργάτες της δικτατορίας στη δικαιοσύνη. Ωστόσο, η λογοδοσία δεν είχε το ίδιο εύρος σε όλο τον κρατικό μηχανισμό. Η δίωξη για το πραξικόπημα επικεντρώθηκε στους επικεφαλής του, χωρίς αυτό να σημαίνει γενική ασυλία για άλλα αδικήματα. Σε υπηρεσίες ασφαλείας και στη δικαιοσύνη, οι διαδικασίες ελέγχου υπήρξαν περιορισμένες και άνισες. Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: πώς μετασχηματίζονται οι θεσμοί που υπηρέτησαν μια δικτατορία;

Ο μύθος της έντιμης και πατριωτικής χούντας
Η εικόνα μιας εξουσίας χωρίς προνόμια συγκρούεται με τις αυξήσεις στις απολαβές των κυβερνητικών στελεχών και με υποθέσεις όπως το «Τάμα του Έθνους» και οι εισαγωγές κρεάτων. Η λογοκρισία και η κατάργηση του κοινοβουλευτικού ελέγχου περιόριζαν τη δυνατότητα αποκάλυψης σκανδάλων· δεν αποδείκνυαν την απουσία τους. Αντίστοιχα, η επίκληση της πατρίδας πρέπει να εξετάζεται δίπλα στην ευθύνη του καθεστώτος Ιωαννίδη για το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, πριν από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο.

Η μνήμη ως μοίρασμα και ευθύνη
Το Πολυτεχνείο συνέδεσε τη δημοκρατία με την ελευθερία, την εθνική ανεξαρτησία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Η μνήμη του δεν χρειάζεται να γίνει ένα ακίνδυνο σύμβολο. Μπορεί να παραμένει αφορμή για ερωτήσεις, έρευνα και έλεγχο της εξουσίας. Την ίδια ανάγκη αλληλοστήριξης εκφράζει ποιητικά η συλλογή «Ο φάρος είναι φίλος μου»: παίρνουμε δύναμη ο ένας από τον άλλο όταν όλα μοιάζουν τελειωμένα. Γνωρίζατε αυτές τις πλευρές της ιστορίας; Αν βρήκατε το άρθρο ενδιαφέρον, μπορείτε να το μοιραστείτε και να αναζητήσετε σχετικά κείμενα στον ιστότοπό μας.

‹