Η σαρωτική νίκη του AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ Έχει αλλάξει όμως και η λύση που προτείνει. Πριν από μία δεκαετία ο ευρωσκεπτικισμός μπορούσε ακόμη να συμπυκνωθεί στο Brexit. Σήμερα η Μαρίν Λεπέν δεν ζητά έξοδο από το ευρώ, η Τζόρτζια Μελόνι δεν επιχείρησε να οδηγήσει την Ιταλία εκτός ΕΕ και ο Ζορντάν Μπαρντελά μιλά για αλλαγή της Ευρώπης, όχι για διάλυσή της. Η «Ευρώπη των εθνών» έχει σε μεγάλο βαθμό αντικαταστήσει το όραμα της εξόδου. Αυτή η Ευρώπη δεν αφορά μόνο την επιστροφή εξουσιών στις εθνικές κυβερνήσεις. Αφορά και την ταυτότητά της. Η επίκληση των «χριστιανικών ριζών» της ηπείρου συνδέεται με την αντίθεση στη μετανάστευση και ιδιαίτερα στην παρουσία μουσουλμανικών πληθυσμών. Στην ακραία εκδοχή της, η μετανάστευση παρουσιάζεται ως «εισβολή» που απειλεί τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής. Η νοσταλγία επομένως αφορά όχι μόνο μια εποχή μεγαλύτερης εθνικής κυριαρχίας και οικονομικής ασφάλειας αλλά και μια υποτιθέμενα πολιτισμικά ομοιογενή Ευρώπη. Πρόκειται για μια εξιδανικευμένη εικόνα που παραβλέπει τις ιστορικές μετακινήσεις και θρησκευτικές διαφοροποιήσεις της ηπείρου, αλλά και το πόσο κοσμικές έχουν γίνει οι ίδιες οι ευρωπαϊκές κοινωνίες. Το πολιτικά αποτελεσματικό στοιχείο είναι ότι η ακροδεξιά μπορεί πλέον να διεκδικεί στόχους που συμμερίζεται πολύ ευρύτερο ακροατήριο. Μια Ευρώπη που προστατεύει καλύτερα τα σύνορά της, εξαρτάται λιγότερο από τις ΗΠΑ και την Κίνα και μπορεί να προστατεύσει τη βιομηχανία και την ασφάλειά της. Η σύγκρουση μεταφέρεται έτσι στον τρόπο με τον οποίο μπορούν να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι. Οι υποστηρικτές στενότερης ευρωπαϊκής συνεργασίας θεωρούν ότι κανένα ευρωπαϊκό κράτος δεν διαθέτει μόνο του την κλίμακα για να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ και την Κίνα ή να αποκτήσει ουσιαστική στρατιωτική και τεχνολογική αυτονομία. Η ακροδεξιά απαντά ότι η ευρωπαϊκή ενοποίηση έχει αφαιρέσει από τα κράτη την εξουσία που χρειάζονται και ζητά την επιστροφή της στις εθνικές πρωτεύουσες. Εδώ βρίσκεται και μια βασική αντίφαση της ακροδεξιάς πρότασης. Υπόσχεται μια περισσότερο ανεξάρτητη Ευρώπη, ενώ θέλει να αποδυναμώσει πολλά από τα κοινά εργαλεία που θα μπορούσαν να την κάνουν περισσότερο ανεξάρτητη. Είναι δύσκολο να ανταγωνιστούν 27 χωριστές βιομηχανικές στρατηγικές την οικονομική και τεχνολογική κλίμακα των ΗΠΑ και της Κίνας ή να οικοδομηθεί μεγαλύτερη στρατιωτική αυτονομία χωρίς κοινό σχεδιασμό και χρηματοδότηση. Ακόμη μεγαλύτερη είναι η ψευδαίσθηση ότι η επιστροφή μιας αρμοδιότητας από τις Βρυξέλλες στα κράτη επαναφέρει αυτομάτως και τον χαμένο έλεγχο. Οι αγορές, οι τεχνολογικοί κολοσσοί, οι ενεργειακές εξαρτήσεις και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων δεν σταματούν στα εθνικά σύνορα. Η τυπική ανάκτηση κυριαρχίας δεν συνεπάγεται αναγκαστικά μεγαλύτερη πραγματική δυνατότητα ενός κράτους να καθορίζει τις εξελίξεις. Η επιτυχία αυτής της αφήγησης δεν μπορεί όμως να εξηγηθεί μόνο από την ικανότητα της ακροδεξιάς να εκμεταλλεύεται τον φόβο και τη νοσταλγία. Είναι και αποτέλεσμα της αποτυχίας των δυνάμεων που διαμόρφωσαν την ευρωπαϊκή ενοποίηση να μετατρέψουν το ευρωπαϊκό σχέδιο σε μια πειστική πολιτική υπόσχεση για τους ίδιους τους πολίτες. Η Κομισιόν και οι εθνικές κυβερνήσεις μίλησαν επί χρόνια περισσότερο τη γλώσσα των κανόνων, των αγορών, της ανταγωνιστικότητας και των θεσμικών μεταρρυθμίσεων παρά εκείνη της αλληλεγγύης, της κοινωνικής προστασίας και του συλλογικού ελέγχου του μέλλοντος. Το αποτέλεσμα αποτυπώνεται ξεκάθαρα στην έρευνα του ECFR: οι Ευρωπαίοι εξακολουθούν να θέλουν πολλά από όσα υπόσχεται μια ισχυρότερη Ευρώπη, αλλά δεν πιστεύουν ότι η σημερινή Ευρώπη μπορεί να τους τα προσφέρει. Το κενό που εκμεταλλεύεται η ακροδεξιά δεν το δημιούργησε μόνη της.
Η ψευδαίσθηση της επιστροφής του ελέγχου
