Η παρέμβαση του Ιλχάμ Αλίγιεφ στη Σύνοδο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας στο Γερεβάν δεν ήταν μια απλή διπλωματική τοποθέτηση. Ήταν μια προσεκτικά μελετημένη πολιτική κίνηση, με στόχο να παρουσιαστεί η μεταπολεμική πραγματικότητα στον Νότιο Καύκασο ως ήδη παγιωμένη «ειρήνη» υπέρ του Αζερμπαϊτζάν.
Σχετικά Άρθρα
Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν δεν βρέθηκε αυτοπροσώπως στην αρμενική πρωτεύουσα. Συμμετείχε μέσω βιντεοσύνδεσης από το Μπακού, αποφεύγοντας την εικόνα φυσικής παρουσίας στο Γερεβάν, σε μια φάση εξαιρετικά ευαίσθητη για τις σχέσεις Αρμενίας – Αζερμπαϊτζάν. Με αυτόν τον τρόπο κράτησε πολιτική απόσταση, αλλά παρέμεινε ενεργός στο τραπέζι, χωρίς να εμφανιστεί ότι νομιμοποιεί πλήρως τη νέα κατάσταση μέσω μιας συμβολικής επίσκεψης στην Αρμενία.
Για το Μπακού, το ζήτημα έχει λυθεί. Η «ειρήνη» έχει επιτευχθεί. Όσοι αμφισβητούν αυτή την εκδοχή, σύμφωνα με τη γραμμή Αλίγιεφ, είτε παραπληροφορούν είτε εφαρμόζουν «διπλά πρότυπα» εις βάρος του Αζερμπαϊτζάν.
Μόνο που αυτή η εικόνα απέχει πολύ από την πραγματικότητα που βίωσαν οι Αρμένιοι του Αρτσάχ.
Η «ειρήνη» που προέκυψε μετά από στρατιωτική επικράτηση
Ο Αλίγιεφ παρουσίασε τη σημερινή κατάσταση ως φυσιολογικό αποτέλεσμα ειρηνευτικής διαδικασίας. Αναφέρθηκε στην κοινή δήλωση που υπεγράφη τον περασμένο Αύγουστο στην Ουάσινγκτον, στον Λευκό Οίκο, από τους ηγέτες Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν, με τον Ντόναλντ Τραμπ ως μάρτυρα, καθώς και στη μονογράφηση του κειμένου της ειρηνευτικής συμφωνίας από τους υπουργούς Εξωτερικών των δύο χωρών.
«Για εμάς —και είμαι βέβαιος και για τους Αρμένιους εταίρους μας— η ειρήνη έχει επιτευχθεί», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ωστόσο, η ειρήνη που περιγράφει το Μπακού δεν προέκυψε μέσα από ισόρροπη συμφωνία. Προέκυψε ύστερα από στρατιωτική επικράτηση, κατάρρευση της αρμενικής παρουσίας στο Αρτσάχ και επιβολή όρων από τον ισχυρότερο. Η εκκένωση περίπου 150.000 Αρμενίων από το Αρτσάχ το 2023 απουσιάζει από το αφήγημα του Αζερμπαϊτζάν και ενσωματώνεται στη ρητορική περί «εδαφικής ακεραιότητας».
Με αυτόν τον τρόπο, μια βίαιη μεταβολή επιχειρείται να παρουσιαστεί ως κανονικότητα. Το ανθρώπινο κόστος σβήνεται πίσω από τη διπλωματική γλώσσα.
Τα ψηφίσματα του ΟΗΕ ως εργαλείο νομιμοποίησης
Ο Αλίγιεφ επικαλέστηκε τα τέσσερα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ του 1993, λέγοντας ότι το Αζερμπαϊτζάν «τα εφάρμοσε μόνο του» ύστερα από 30 χρόνια.
Η αναφορά δεν είναι τυχαία. Το Μπακού χρησιμοποιεί τα ψηφίσματα ως βασικό εργαλείο νομιμοποίησης της σημερινής πραγματικότητας. Όμως η επίκλησή τους είναι επιλεκτική. Δεν συνοδεύεται από αναφορά στη μετέπειτα εξέλιξη του ζητήματος, στις διαπραγματευτικές διαδικασίες, στη de facto κατάσταση που διαμορφώθηκε για δεκαετίες, ούτε στο ζήτημα της ασφάλειας και των δικαιωμάτων των Αρμενίων του Αρτσάχ.
Το παρελθόν απλοποιείται ώστε να εξυπηρετήσει το παρόν. Η ιστορία μετατρέπεται σε νομικό εργαλείο και η στρατιωτική επιβολή ντύνεται με γλώσσα διεθνούς νομιμότητας.
Συνδεσιμότητα και εμπόριο ως νέα εργαλεία εξάρτησης
Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν παρουσίασε τις οικονομικές σχέσεις και τη συνδεσιμότητα ως απόδειξη ειρήνης. Αναφέρθηκε στην άρση περιορισμών διαμετακόμισης προς την Αρμενία, στη μεταφορά 28.000 τόνων φορτίου μέσω αζερικού εδάφους και στην εξαγωγή 12.000 τόνων πετρελαϊκών προϊόντων προς την Αρμενία.
Παράλληλα, έκανε ιδιαίτερη αναφορά στη λεγόμενη «Διαδρομή Τραμπ για τη Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία», η οποία, όπως είπε, θα συνδέσει το Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακα του Ναχιτσεβάν και θα ενταχθεί στον Μεσαίο Διάδρομο.
Η εικόνα που θέλει να περάσει το Μπακού είναι ότι οι δύο πλευρές αρχίζουν να βλέπουν τα πρακτικά οφέλη της ειρήνης. Όμως η συνδεσιμότητα σε συνθήκες ανισότητας δεν σημαίνει απαραίτητα εξισορρόπηση. Μπορεί να γίνει μηχανισμός παγίωσης της διαφοράς ισχύος.
Όταν ο ένας δρών έχει κερδίσει στρατιωτικά και ο άλλος βρίσκεται σε θέση αδυναμίας, οι εμπορικές και ενεργειακές ροές δεν είναι ουδέτερες. Δημιουργούν εξαρτήσεις. Και οι εξαρτήσεις, ειδικά στον Καύκασο, σπάνια είναι αθώες.
Το αποσιωπημένο ζήτημα των Αρμενίων αιχμαλώτων
Από την ομιλία του Αλίγιεφ έλειπε ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα. Οι Αρμένιοι αιχμάλωτοι που εξακολουθούν να κρατούνται από το Αζερμπαϊτζάν.
Παρά τις διεθνείς εκκλήσεις, το Μπακού συνεχίζει να κρατά Αρμενίους αιχμαλώτους, με διαδικασίες που έχουν καταγγελθεί για έλλειψη δίκαιης δίκης, αδιαφάνεια και πολιτικοποίηση. Η σιωπή γύρω από αυτό το ζήτημα υπονομεύει κάθε ισχυρισμό περί ουσιαστικής ειρηνευτικής διαδικασίας.
Δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ειρήνη όταν εκκρεμούν ζητήματα αιχμαλώτων, δικαιωμάτων, ασφάλειας και επιστροφής. Μια ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη και χωρίς εγγυήσεις δεν είναι σταθερή ειρήνη. Είναι απλώς μεταπολεμική διαχείριση υπέρ του νικητή.
Επίθεση σε Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και PACE
Σημαντικό μέρος της παρέμβασης Αλίγιεφ αφιερώθηκε στην επίθεση κατά του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Ο Αζέρος πρόεδρος κατηγόρησε την PACE για «διπλά πρότυπα», επειδή επέβαλε περιορισμούς στην αζερική αντιπροσωπεία μετά τις εξελίξεις του 2023 στο Καραμπάχ. Παράλληλα, υποστήριξε ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αντί να στηρίζει την ειρηνευτική διαδικασία, την υπονομεύει.
Ανέφερε μάλιστα ότι από τον Μάιο του 2021 έως τις 30 Απριλίου 2026, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει υιοθετήσει 14 ψηφίσματα κατά του Αζερμπαϊτζάν, τα οποία χαρακτήρισε γεμάτα «προσβολές και ψεύδη».
Η τακτική είναι προφανής: αντί να απαντήσει στην ουσία της κριτικής για ανθρώπινα δικαιώματα, δημοκρατία, αιχμαλώτους και πολιτικές ελευθερίες, το Μπακού μεταφέρει τη συζήτηση στο πεδίο των «διπλών προτύπων». Έτσι επιχειρεί να απονομιμοποιήσει κάθε ευρωπαϊκή κριτική, παρουσιάζοντάς την ως προκατάληψη.
Ένα καθεστώς χωρίς εσωτερικό αντίλογο
Το αφήγημα Αλίγιεφ δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη φύση του πολιτικού συστήματος στο Αζερμπαϊτζάν.
Το καθεστώς χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτική εξουσία, περιορισμένο πλουραλισμό και αυστηρά ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης. Αυτό σημαίνει ότι η γραμμή που προβάλλεται προς τα έξω δεν έχει περάσει μέσα από ουσιαστικό εσωτερικό διάλογο. Είναι ενιαία κρατική γραμμή, χωρίς σοβαρή δημόσια αμφισβήτηση.
Αυτή η παράμετρος έχει σημασία. Όταν ένα κράτος παρουσιάζει τη στρατιωτική του νίκη ως «ειρήνη», χωρίς να υπάρχει ελεύθερος εσωτερικός έλεγχος της πολιτικής του, η διεθνής κοινότητα οφείλει να διαβάζει προσεκτικά το μήνυμα και όχι μόνο τη διατύπωσή του.
Η τουρκική διάσταση και η αντίφαση με την Κύπρο
Για την Ελλάδα, ιδιαίτερη σημασία έχει η σχέση του Αζερμπαϊτζάν με την Τουρκία.
Το Μπακού επικαλείται διαρκώς την αρχή της εδαφικής ακεραιότητας. Όμως δεν ασκεί καμία κριτική για την κατοχή μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας από την Τουρκία. Αντιθέτως, ενισχύει τις σχέσεις του με το κατοχικό μόρφωμα στα Κατεχόμενα.
Εδώ βρίσκεται μια κραυγαλέα αντίφαση. Δεν μπορεί ένα κράτος να επικαλείται επιλεκτικά την εδαφική ακεραιότητα όταν αφορά τον εαυτό του και να σιωπά όταν αφορά την Κυπριακή Δημοκρατία, κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτή η στάση αποδυναμώνει την αξιοπιστία των επιχειρημάτων του Αζερμπαϊτζάν, ιδίως στα μάτια Ελλάδας και Κύπρου. Η αρχή της εδαφικής ακεραιότητας δεν μπορεί να είναι εργαλείο κατά περίσταση.
Η αμηχανία της Αρμενίας και το κενό στρατηγικής
Την ίδια στιγμή, η Αρμενία υπό τον Νικόλ Πασινιάν εμφανίζεται χωρίς συνεκτική στρατηγική.
Το Ερεβάν δεν έχει καταφέρει να διαμορφώσει ένα πειστικό αντί-αφήγημα απέναντι στη γραμμή του Μπακού. Δεν έχει αξιοποιήσει επαρκώς τη διεθνή του θέση, δεν έχει μετατρέψει την ήττα σε διαπραγματευτικό εργαλείο και δεν έχει ενεργοποιήσει με αποτελεσματικότητα τα δίκτυα στήριξης που διαθέτει.
Το πρόβλημα δεν είναι επικοινωνιακό. Είναι στρατηγικό. Η Αρμενία συχνά μοιάζει να αντιδρά στις κινήσεις του Αζερμπαϊτζάν αντί να παράγει δική της πρωτοβουλία.
Αυτό αφήνει χώρο στο Μπακού να παρουσιάζει τη δική του εκδοχή ως μοναδική πραγματικότητα. Και όταν ένα κράτος δεν αφηγείται τη δική του υπόθεση, κάποιος άλλος θα την αφηγηθεί για λογαριασμό του.
Ο οσφυοκάμπτης του Καυκάσου! Πανηγυρίζουν οι Τούρκοι με Πασινιάν – Δεν αποδέχεται το Αρτσάχ και το Αραράτ στα σύνορα της Αρμενίας
Η Ευρώπη παραμένει διχασμένη
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι αντιδράσεις απέναντι στο Αζερμπαϊτζάν παραμένουν μικτές.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κρατά πιο ισορροπημένη στάση, κυρίως λόγω γεωπολιτικών, ενεργειακών και διαμετακομιστικών υπολογισμών. Αντίθετα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η PACE έχουν ασκήσει πολύ πιο έντονη κριτική για ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δημοκρατίας και κράτους δικαίου.
Αυτή η διαφορά δείχνει ότι το ζήτημα δεν έχει κλείσει στην Ευρώπη. Παραμένει ανοιχτό και αμφισβητούμενο. Το Μπακού θέλει να εμφανίσει την ειρήνη ως τετελεσμένη. Όμως σημαντικά ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα δεν αποδέχονται αδιαμαρτύρητα αυτή την εκδοχή.
Ειρήνη με τους όρους που θέλει το Μπακού
Η ομιλία Αλίγιεφ στο Γερεβάν, έστω και μέσω βιντεοσύνδεσης, είχε έναν καθαρό στόχο, να παγιώσει τη μετα-2023 πραγματικότητα ως τετελεσμένη ειρήνη και να παρουσιάσει κάθε κριτική ως παραπληροφόρηση ή προκατάληψη.
Όμως πίσω από τις λέξεις περί ειρήνης υπάρχουν τα ανοιχτά τραύματα του Αρτσάχ, οι εκτοπισμένοι Αρμένιοι, οι αιχμάλωτοι, η ανισορροπία ισχύος, η τουρκική στήριξη στο Μπακού και η αμηχανία μιας Αρμενίας που δεν έχει ακόμη διαμορφώσει στρατηγική απάντηση.
Η ειρήνη στον Καύκασο δεν μπορεί να οικοδομηθεί μόνο πάνω στη στρατιωτική νίκη του ενός και στη σιωπή του άλλου. Χρειάζεται δικαιοσύνη, εγγυήσεις, μνήμη και πραγματική ασφάλεια. Διαφορετικά, αυτό που παρουσιάζεται ως ειρήνη δεν είναι παρά η διπλωματική ονομασία μιας επιβεβλημένης πραγματικότητας.