Σε ομιλία του, με θέμα: “ Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στα Συντάγματα της περιόδου της Εθνεγερσίας του 1821”, κατά την Πανηγυρική Εκδήλωση του «Πατριωτικού Ομίλου Απογόνων Αγωνιστών του 1821 και Ιστορικών Γενών της Ελλάδος» για την επέτειο της 25ης Μαρτίου 1821, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ κ. Προκόπιος Παυλόπουλος επισήμανε, μεταξύ άλλων, και τα εξής:Πρέπει ευθύς εξαρχής να τονισθεί εμφατικώς ότι η επιρροή των θεσμικών και πολιτικών θέσεων του Ρήγα Βελεστινλή στην σκέψη και στις προθέσεις των αγωνιζόμενων, ποικιλοτρόπως, Ελλήνων για την εν γένει οργάνωση του μελλοντικού ανεξάρτητου και αυτόνομου Ελληνικού Έθνους-Κράτους δεν είναι αμελητέα. Εθνομάρτυρας και πρόδρομος της Εθνεγερσίας του 1821, ο Ρήγας Βελεστινλής επηρεάσθηκε, ενωρίς και εντόνως, από τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό. Στα δε επιμέρους συγγράμματά του, γραμμένα στην δημώδη γλώσσα, είναι καταφανής η προσπάθειά του να φέρει σε επαφή τους Έλληνες με τις «νέες ιδέες», που είχαν αρχίσει να κυριαρχούν στην Ευρώπη της εποχής.Η Α΄ Εθνική Συνέλευση που συνήλθε στην Επίδαυρο υπήρξε η πρώτη συνέλευση Αντιπροσωπευτικού Σώματος για όλη την ελεύθερη έως τότε Ελλάδα, με συντακτικές και νομοθετικές εν γένει αρμοδιότητες, ύστερα από την έναρξη της Εθνεγερσίας της 25ης Μαρτίου 1821. Το έργο της επηρεάσθηκε εντόνως από τις αρχές της Γαλλικής Επανάστασης του 1789, και ιδίως από τις ιδέες της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Η Α΄ Εθνική Συνέλευση συνέταξε αφενός την «Διακήρυξιν της Εθνικής Συνελεύσεως», με την συμβολήτου Αναστασίου Πολυζωίδη και, αφετέρου και κυρίως, το Σύνταγμα της Επιδαύρου, ως«Προσωρινόν Πολίτευμα» ή «Προσωρινήν Διοίκησιν της Ελλάδος». Ως προς αυτό καθοριστική υπήρξε η επιρροή των Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, Θεόδωρου Νέγρη και του Ιταλού –φυγάδα επαναστάτη από την Σαρδηνία– Vincenzo Gallina. Την επιτροπή σύνταξης του «Προσωρινού Πολιτεύματος της Ελλάδος», το οποίο ψηφίσθηκε από την Α΄ Εθνική Συνέλευση την 1η Ιανουαρίου 1922, αποτελούσαν οι: Θεόδωρος Νέγρης, Γεώργιος Αινιάν, Δρόσος Μανσόλας, Ιωάννης Ορλάνδος, Πέτρος Σκυλίτζης, Αναγνώστης Μοναρχίδης, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος,Ιωάννης Κωλέττης, Φώτιος Καραπάνου, Παλαιών Πατρών Γερμανός Γ΄, Πανούτζος Νοταράς καιΑθανάσιος Κανακάρης.Το Σύνταγμα του Άστρους, δηλαδή το αναθεωρημένο «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος» της Επιδαύρου που, όπως ήδη εκτέθηκε, είχε θεσπίσει η Α΄ Εθνική Συνέλευση την 1η Ιανουαρίου 1822, θεσπίσθηκε από την Β΄ Εθνική Συνέλευση, την 13η Απριλίου 1823, για να μείνει στην Συνταγματική μας Ιστορία ως ο «Νόμος της Επιδαύρου». Αν ανατρέξουμε στο χρονικό της συγκυρίας, μέσα στην οποία η Β΄ Εθνική Συνέλευση οδηγήθηκε στην ψήφιση του Συντάγματος αυτού, μάλλον πρέπει να δεχθούμε ότι οι μελέτες που του έχουν αφιερωθεί δεν είναι –τόσο σε αριθμό όσο και, κυρίως, σε ουσία– εκείνες που του αναλογούν σύμφωνα με την σημασία του στο πλαίσιο της οργάνωσης των συνταγματικών αντηρίδων του, υπό «εκκόλαψη» ακόμη, Νεότερου Ελληνικού Κράτους. Με άλλες λέξεις το Σύνταγμα του Άστρους του 1823 –εφεξής ο «Νόμος της Επιδαύρου»– αξίζει να ερευνηθεί, ιστορικώς και θεσμικώς, ακόμη περισσότερο, αν αναλογισθούμε την όλη συμβολή του στην σταδιακή εμπέδωση των συνταγματικών μας θεσμών εκείνη την κρίσιμη και ταραγμένη περίοδο της Εθνεγερσίας του 1821, που προηγήθηκε της κατά τα προμνημονευόμενα ίδρυσης του Νεότερου Ελληνικού Κράτους με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το οποίο υπογράφηκε από την Αγγλία, την Γαλλία και την Ρωσία την 3η Φεβρουαρίου1830.Το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827 κατά γενική ομολογία –και ανεξάρτητα από τις μετέπειτα «περιπέτειες» εφαρμογής του λόγω της αρνητικής συγκυρίας που διαμορφώθηκε– θεωρείται ως ένα από τα αρτιότερα στην συνταγματική μας ιστορία, και μάλιστα με βάση τα δεδομένα της εποχής εκείνης. Τούτο οφείλεται, κατ’ εξοχήν, στα θεσμικά του χαρακτηριστικά, τα οποία αναδεικνύουν την πρώιμη επιρροή και εμπέδωση εξαιρετικά προωθημένων φιλελεύθερων δημοκρατικών ιδεωδών, όπως αυτά είχαν αρχίσει να δημιουργούνται από την θεσμική και πολιτική «μήτρα» της Γαλλικής Επανάστασης του 1789 και της εξ αυτής προκύψασας Διακήρυξης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη. Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί –για λόγους που αφορούν την πορεία εξέλιξης του Νεότερου Ελληνικού Κράτους–ότι το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827, το «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος», ήταν εκείνο, το οποίο άνοιξε τον δρόμο για την εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη του υπό ίδρυση ακόμη Ελληνικού Κράτους. Και τούτο διότι το Σύνταγμα της Τροιζήνας του 1827 προέβλεπε –δίχως όμως να προσδιορίζει τον τρόπο εκλογής του, παραπέμποντας απλώς σε ειδικό εκτελεστικό νόμο– ως επικεφαλής της Εκτελεστικής Εξουσίας, με ενισχυμένες εξουσίες, μονοπρόσωπο όργανο, τον «Κυβερνήτη», του οποίου η θητεία οριζόταν επταετής.Τα ιστορικά τεκμήρια αποδεικνύουν, με ενάργεια, ότι όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων, πριν και μετά την έκρηξη της Εθνεγερσίας του 1821, ήταν η δημιουργία ενός ανεξάρτητου και αυτόνομου Έθνους-Κράτους, βασισμένου στις φιλελεύθερες αρχές της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και της κατοχύρωσης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τις οποίες εγγυάται ένα δημοκρατικώς θεσπισμένο Σύνταγμα. Προς την κατεύθυνση αυτή είχαν συμβάλει, καθοριστικώς, τα ρεύματα του Διαφωτισμού αλλά και του Ρομαντισμού στην Ευρώπη, καθώς και ο Φιλελευθερισμός, από τον οποίο διαπνέονταν οι θεσμοί που είχαν προκύψει από την Αμερικανική Επανάσταση του 1776 και, ιδίως, από την Γαλλική Επανάσταση του 1789. Αυτό το όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων καταγράφεται, με διαφορετικές βεβαίως μορφές αλλά μ’ ενιαία εν τέλει κατάληξη, τόσο στο έργο του Ρήγα Βελεστινλή προ του 1821, όσο και σε όλα, σχεδόν, τα συνταγματικά κείμενα μετά την Εθνεγερσία του 1821, από τα Τοπικά Πολιτεύματα ως τα προσωρινά Συντάγματα που προηγήθηκαν του οριστικού «Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδος», το 1827. Ενός Συντάγματος με πρωτοποριακές για την εποχή του δημοκρατικές διαστάσεις και με μεγάλη θεσμική πληρότητα, το οποίο παραμένει πραγματικό ορόσημο στην διαδρομή της όλης συνταγματικής ιστορίας της Ελλάδας. Πρέπει δε να αναδειχθεί το γεγονός ότι αυτή η συνταγματική εξέλιξη, πριν ακόμη ιδρυθεί το Νεότερο Ελληνικό Κράτος με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830, διαμορφώθηκε παρά τους, ορατούς, κινδύνους αντίδρασης των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής και της «Ιεράς Συμμαχίας», που δεν συναινούσαν στην δημιουργία του πρώτου, κατ’ ουσίαν, Έθνους-Κράτους στον Ευρωπαϊκό χώρο, οργανωμένου πάνω στην βάση των φιλελεύθερων θεσμών μιας γνήσιας Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας. Τα ίδια όμως ως άνω ιστορικά τεκμήρια αποδεικνύουν ότι αυτό το δημοκρατικό και φιλελεύθερο όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων, ως προς το Ελληνικό Έθνος-Κράτος, έμελλε να προσκρούσει, με καταστροφικές συνέπειες, κυρίως στις εμφύλιες αντιπαλότητες και στις αντίστοιχες συγκρούσεις μεταξύ των Ελλήνων, «προϊόν» του χρόνιου, οιονεί «εθνικού» μας, μειονεκτήματος, της διχόνοιας και του διχασμού. Έτσι τα κατά καιρούς Συντάγματα έμειναν, κατά κανόνα, «γράμμα κενό περιεχομένου», λόγω μη ουσιαστικής εφαρμογής τους.Iστο «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος»
Α΄ Εθνική Συνέλευσιςστον «Νόμο της Επιδαύρου»
Β΄ Εθνική Συνέλευσιςστο «Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος»
Γ΄ Εθνική Συνέλευσις
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α΄
Περί Θρησκείας
Άρθ. 1. Καθείς εις τήν Ελλάδα επαγγέλλεται τήν θρησκείαν του ελευθέρως, καί διά τήν λατρείαναυτης έχει ίσην υπεράσπισιν. Η δέ της Ανατολικης Ορθοδόξου Εκκλησίας του Χριστου ειναι Θρησκεία της Επικρατείας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β΄
Περί της Ελληνικης Επικρατείας
2. Η Ελληνική Επικράτεια ειναι μία καί αδιαίρετος.
3. Σύγκειται από Επαρχίας.
4. Επαρχίαι της Ελλάδος ειναι, όσαι έλαβον καί θά λάβωσι τά όπλα κατά της Οθωμανικηςδυναστείας.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γ΄
Δημόσιον δίκαιον των Ελλήνων
5. Η Κυριαρχία ενυπάρχει εις τό Έθνος· πάσα εξουσία πηγάζει εξ αυτού, καί υπάρχει υπέρ αυτού.
6. Οι Έλληνες είναι,
α΄. Όσοι αυτόχθονες της Ελληνικής Επικρατείας, πιστεύουσιν εις Χριστόν.
β΄. Όσοι από τούς υπό τόν Οθωμανικόν ζυγόν, πιστεύοντες εις Χριστόν, ηλθαν καί θά έλθωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, διά νά συναγωνισθωσιν ή νά κατοικήσωσιν εις αυτήν.
γ΄. Όσοι εις ξένας Επικρατείας, ειναι γεννημένοι από πατέρα Έλληνα.
δ΄. Όσοι αυτόχθονες καί μή, καί οι τούτων απόγονοι, πολιτογραφηθέντες εις ξένας Επικρατείας πρό της δημοσιεύσεως του παρόντος Συντάγματος, έλθωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, καίορκισθωσι τόν Ελληνικόν όρκον.
ε΄. Όσοι ξένοι έλθωσι καί πολιτογραφηθωσιν.
7. Όλοι οι Έλληνες ειναι ίσοι ενώπιον των νόμων.
8. Όλοι οι Έλληνες ειναι δεκτοί, έκαστος κατά τό μέτρον της προσωπικης του αξίας, εις όλα τάδημόσια επαγγέλματα, πολιτικά καί στρατιωτικά.
Τό δικαίωμα της Αντιπροσωπείας καί Πληρεξουσιότητος θά κανονισθη εις τόν περί εκλογης νόμον, ο οποιος θά επιδιορθωθη καί δημοσιευθη από τήν Βουλήν.
9. Όσοι ξένοι έλθωσι νά κατοικήσωσιν ή νά παροικήσωσιν εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ειναι ίσοι ενώπιον των πολιτικων Νόμων.
10. Αι εισπράξεις διανέμονται εις όλους τούς κατοίκους της Επικρατείας δι- καίως, καί αναλόγως της περιουσίας εκάστου. Καμμία δέ είσπραξις δέν γίνεται χωρίς προεκδομένον νόμον, καί κανείς νόμος περί εισπράξεως δέν εκδίδεται ειμή δι’ έν καί μόνον έτος.
11. Ο νόμος ασφαλίζει τήν προσωπικήν εκάστου ελευθερίαν· κανείς δέν ημπορει νά εναχθη ήφυλακωθη ειμή κατά τούς νομικούς τύπους.
12. Η ζωή, η τιμή καί τά κτήματα εκάστου, εντός της Επικρατείας ευρισκομένου, ειναι υπό τήνπροστασίαν των νόμων.
13. Καμμία διαταγή περί εξετάσεως καί συλλήψεως οποιωνδήποτε προσώπων καί πραγμάτων δέν ημπορει νά εκδοθη, χωρίς νά στηρίζεται εις ικανά δείγματα, καί νά περιγράφη τόν τόπον της εξετάσεως, καί τά πρόσωπα καί πράγματα τά οποια πρέπει νά συλληφθωσιν.
14. Εις όλας τάς εγκληματικάς διαδικασίας έκαστος έχει τό δικαίωμα νά ζητη τήν αιτίαν καί φύσιν της εις αυτόν προσαφθείσης κατηγορίας, νά αντεξετάζεται πρός τούς κατηγόρους καί τούς μάρτυρας, νά παρουσιάζη μαρτυρίας υπέρ εαυτου, νά λαμβάνη εις βοήθειάν του συμβούλους, καί νά ζητηταχειαν απόφασιν από τό δικαστήριον.
15. Έκαστος πρό της καταδίκης του δέν λογίζεται ένοχος.
16. Κανείς δέν κρίνεται δίς δι’ έν καί τό αυτό αμάρτημα, καί δέν καταδικάζεται ουδέ προσωρινώς στερειται τά κτήματά του, χωρίς προηγουμένην διαδικασίαν. Πασα δέ υπόθεσις, άπαξ οριστικως δικασθεισα, δεν αναθεωρειται.
17. Η Κυβέρνησις ημπορει ν’ απαιτήση τήν θυσίαν των κτημάτων τινός διά δημόσιον όφελος,αποχρώντως αποδεδειγμένον, αλλά διά προηγουμένης αποζημιώσεως.
18. Αι βάσανοι καί αι δημεύσεις απαγορεύονται.
19. Ο νόμος δέν ημπορει νά έχη οπισθενεργόν δύναμιν.
20. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα νά συσταίνωσι καταστήματα παντός είδους, παιδείας, φιλανθρωπίας, βιομηχανίας καί τεχνων, καί νά εκλέγωσι διδασκάλους διά τήν εκπαίδευσίν των.
21. Εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν, ούτε πωλειται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος. Αργυρώνητος δέ ήδουλος παντός γένους καί πάσης θρησκείας, καθώς πατήση τό Ελληνικόν έδαφος, είναι ελεύθερος καί από τόν δεσπότην αυτού ακαταζήτητος.
22. Κανείς δεν δύναται ν’ αποφύγη τό ανήκον δικαστήριον, ουδέ νά εμποδισθη από τό νά καταφύγηεις αυτό.
23. Κανείς δέν δύναται νά μείνη εις φυλακήν πλέον των εικοσιτεσσάρων ωρών, χωρίς νά πληροφορηθη επισήμως τάς αιτίας της φυλακώσεώς του· καί πλειότερον των τριων ημερών, χωρίς ν’αρχίση η εξέτασις.
24. Ο Κλήρος, κατά τούς κανόνας της Αγίας καί Ιεράς ημών Εκκλησίας, δέν εμπεριπλέκεται εις κανέν δημόσιον υπούργημα· μόνοι δέ οι Πρεσβύτεροι έχουσι τό δικαίωμα του εκλογέως.
25. Καθείς δύναται ν’ αναφέρεται πρός τήν Βουλήν εγγράφως, προβάλλων τήν γνώμην του περίπαντός δημοσίου πράγματος.
26. Οι Έλληνες έχουσι τό δικαίωμα, χωρίς προεξέτασιν νά γράφωσι καί νά δημοσιεύωσιν ελευθέρως διά του τύπου ή αλλέως τούς στοχασμούς καί τάς γνώμας των, φυλάττοντες τούς ακολούθους όρους·
α΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τάς αρχάς της Χριστιανικης θρησκείας.
β΄. Νά μήν αντιβαίνωσιν εις τήν σεμνότητα.
γ΄. Ν’ αποφεύγωσι πασαν προσωπικήν ύβριν καί συκοφαντίαν.
27. Κανένας τίτλος ευγενείας δέν δίδεται από τήν Ελληνικήν Πολιτείαν· καί κανείς Έλλην εις αυτήν δέν ημπορει, χωρίς τήν συγκατάθεσιν του Κυβερνήτου, νά λάβη υπούργημα, δωρον αμοιβήν, αξίωμαή τίτλον παντός είδους από κανένα Μονάρχην, Ηγεμόνα, ή από εξωτερικήν Επικράτειαν.
28. Τά επίθετα Εκλαμπρότατος, Εξοχώτατος, κ.τ.λ. δέν δίδονται εις κανένα Έλληνα εντός της Επικρατείας.
Εις μόνον τόν Κυβερνήτην δίδεται τό επίθετον Εξοχώτατος· αλλά καί τουτο συμπαύει μέ τό αξίωμάτου.
29. Κανείς αυτόχθων, ή πολιτογραφημένος Έλλην, κατοικων εις τήν Ελληνικήν Επικράτειαν καίαπολαμβάνων τά δικαιώματα του πολίτου, δέν δύναται νά καταφύγη εις προστασίαν ξένηςΔυνάμεως· αλλέως παύει να ηναι πολίτης Έλλην.»