Η σχέση Ελλάδας – Αιγύπτου χρησιμοποιήθηκε εξαρχής ως ανάχωμα στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Με την υπογραφή της μερικής οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης ανάμεσα σε Αθήνα και Κάιρο, που έβλεπαν τα συμφέροντα τους να θίγονται από το τουρκολιβυκό μνημόνιο να καθίσταται αναγκαία.
Η μερική οριοθέτηση ΑΟΖ Ελλάδας – Αιγύπτου
Η συμφωνία μερικής οριοθέτησης Ελλάδας – Αιγύπτου, που στην πραγματικότητα ακύρωσε το τουρκολιβυκό μνημόνιο, στις 6 Αυγούστου 2020 κρατήθηκε μυστική μέχρι την υπογραφή της από τους τότε Υπουργούς Εξωτερικών των δύο χωρών Νίκο Δένδια και Σάμεχ Σούκρι.
Τότε ο Δένδιας σημείωνε πως «η συμφωνία έχει συναφθεί στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου. Σέβεται τις πρόνοιες του Διεθνούς Δικαίου και του Δικαίου της Θάλασσας. Σέβεται επίσης τις σχέσεις καλής γειτονίας. Συμβάλλει στη σταθερότητα και την ασφάλεια στην περιοχή μας. Επιλύει μία χρονίζουσα εκκρεμότητα».
Όπως έλεγε η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου «είναι το απολύτως αντίθετο του παράνομου, άκυρου και νομικά ανυπόστατου μνημονίου κατανόησης μεταξύ της Τουρκίας και της Τρίπολης. Μετά την υπογραφή της σημερινής συμφωνίας μας, το ανύπαρκτο μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης έχει καταλήξει εκεί που ανήκε από την πρώτη στιγμή: στον κάλαθο των αχρήστων».
Η οριοθέτηση Ελλάδας – Αιγύπτου έστελνε ένα ακόμα μήνυμα, αυτό της κατοχύρωσης του δικαιώματος και της επήρρειας των νησιών της Ελλάδας σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ.
Ο Δένδιας είχε μιλήσει ακόμα για επίλυση προβλημάτων ανάμεσα σε Αθήνα και Κάιρο «που επί δεκαετίες φάνταζαν άλυτα» σημειώνοντας ότι «η Ελλάδα καλεί όποια άλλη χώρα της περιοχής το επιθυμεί να ακολουθήσει το παράδειγμα της συμφωνίας αυτής που υπογράψαμε σήμερα και της αντίστοιχης που υπογράψαμε πριν από λίγους μήνες με την Ιταλία. Το διεθνές δίκαιο προσφέρει λύσεις στα προβλήματα, αλλά πρέπει να γίνεται σεβαστό στο σύνολό του. Όχι, να εφαρμόζεται επιλεκτικά και να το επικαλείται κανείς κατά το δοκούν».
Οι διαβουλεύσεις με την Αίγυπτο για μία ολοκληρωμένη συμφωνία οριοθέτησης με την Ελλάδα είχαν παγώσει, με το Κάιρο να δείχνει να μη θέλει να εμπλακεί και στην ελληνοτουρκική διένεξη στην Ανατολική Μεσόγειο κρατώντας κάποιες ισορροπίες.
Επανάληψη των διαβουλεύσεων με Γεραπετρίτη – Αμπντελαττί στη σκιά του τουρκολιβυκού μνημονίου
Ωστόσο ο συντονισμός των δύο χωρών δεν μπήκε ποτέ στον πάγο, με τον Γιώργο Γεραπετρίτη ως Υπουργό Εξωτερικών να συνεχίζει τις επαφές και τις τακτικές συνομιλίες με τον αιγύπτιο ομόλογο του, Μπατρ Αμπντελαττί.
Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από την Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, που ελέγχεται απο το καθεστώς Χαφτάρ, ωστόσο φάνηκε να γίνεται ο καταλύτης που οδήγησε σε νέες εξελίξεις.
Μετά την καταδίκη της κίνησης Τουρκίας – Ανατολικής Λιβύης την Τρίτη, από τα δύο υπουργεία Εξωτερικών, Γεραπετρίτης και Αμπντελαττί είχαν νέα συνομιλία την Πέμπτη για να ανακοινώσουν ότι συμφώνησαν «να συνεχίσουν τις διαβουλεύσεις με στόχο την επέκταση του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής της Συμφωνίας του 2020 για την οριοθέτηση ΑΟΖ σε πλήρη συμμόρφωση με το Διεθνές Δίκαιο και την UNCLOS».
Μία ανακοίνωση η οποία για να έχει νόημα προϋποθέτει πως οι κινήσεις θα προχωρήσουν σχετικά γρήγορα και δεν θα συνεχίζονται στο διηνεκές χωρίς αποτέλεσμα, αφού κάτι τέτοιο δεν συμφέρει ούτε το Κάιρο ούτε την Αθήνα στην παρούσα κατάσταση. Και για να έχει αποτέλεσμα θα πρέπει να ολοληρωθούν οι διαβουλεύσεις και να δώσουν ως αποτέλεσμα μία νέα οριογραμή που θα μετατρέπεται σε πλεονέκτημα τόσο για την Ελλάδα όσο και για την Αίγυπτο, απέναντι σε αιτιάσεις όπως αυτές της Τουρκίας, που εργαλειοποίησε τη Λιβύη με στόχο να επιβάλει τετελεσμένα.
Η «προδοσία» της Βεγγάζης
Υπενθυμίζεται πως μετά την υπογραφή του τουρκολιβυκού μνημονίου το 2019, τόσο η Αθήνα όσο και το Κάιρο είχαν στηρίξει την επιχειρηματολογία τους στο καθεστώς του Χαλίφα Χαφτάρ και την άρνηση της λιβυκής Βουλής, η οποία υπό την προεδρία του Ακίλα αλ Σάλεχ τότε αρνούνταν να το επικυρώσει.
Σημείωναν δε ότι η κυβέρνηση Σάρατζ δεν είχε την εξουσιοδότηση να υπογράψει τέτοιου είδους συμφωνία.
Τότε η ελληνική κυβέρνηση είχε επιχειρήσει να προσεγγίσει τον Χαλίφα Χαφτάρ, ωστόσο η σταθερή δουλειά της Άγκυρας για επέκταση της επιρροής της και στην Ανατολική Λιβύη, κάλυψε τις ελληνικές προσπάθειες, οι οποίες κάποια στιγμή αδράνησαν, ενώ η Αθήνα δεν έδωσε στη Βεγγάζη ούτε το χρήμα ούτε την προστασία που έδωσε η Τουρκία.
Με την Άγκυρα μάλιστα μετά τη Συρία να αναδεικνύεται σε ένα δυναμικό παίκτη στην περιοχή, που έδειχνε επί της ουσίας πως μπορεί να επιβάλει πολιτικές.
Ίσως και με την διακριτική – ή ίσως και προφανή σε κάποιες περιπτώσεις – στήριξη των ΗΠΑ.
Η συμφωνία για τη Συνεργασίας στην Έρευνα και Διάσωση
Αξίζει να θυμίσουμε πως Ελλάδα και Αίγυπτος μετά την συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ προχώρησαν και σε υπογραφή συμφωνίας για τη Συνεργασία στους τομείς της Αεροναυτικής και της Ναυτικής Ερευνας και Διάσωσης στο ίδιο πλαίσιο. Ενα ακόμα βήμα στην ενίσχυση της στρατηγικής συνεργασίας Αθήνας – Καΐρου με το βλέμμα και στην Αγκυρα και την προσπάθειά της να δημιουργήσει τετελεσμένα σύμφωνα με το αφήγημα της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Η συμφωνία Ελλάδας – Αιγύπτου το Νοέμβριο του 2022 για την έρευνα και διάσωση που υπέγραψαν οι υπουργοί Αμυνας έρχεται να απαντήσει και στη μονομερή επέκταση του εύρους της περιοχής έρευνας και διάσωσης της Τουρκίας το 2020 στα όρια της «Γαλάζιας Πατρίδας», ενώ θεωρήθηκε και μια κίνηση που αποσκοπεί στην ενίσχυση των ελληνικών θέσεων απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Και δη σε περιστατικά έρευνας και διάσωσης που η Τουρκία επιχειρεί πάγια να εργαλειοποιήσει. Με τον τότε υπουργό Εθνικής Άμυνας, Νίκο Παναγιωτόπουλο να σημειώνει πως οι ελληνοαιγυπτιακές συμφωνίες υπογράφηκαν στη βάση του διεθνούς δικαίου, σε αντίθεση με «τα αποκαλούμενα “μνημόνια συνεργασίας” μεταξύ της Τουρκίας και της κυβέρνησης της Τρίπολης (σ.σ.: που) συνιστούν συμπεριφορές παράνομες, παραβατικές, άκυρες και αποσταθεροποιητικές» και «σαφή απειλή για την περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια».
Ο καθορισμός δυτικών θαλάσσιων συνόρων από την Αίγυπτο
Να σημειωθεί πως η Αίγυπτος είχε κάνει ένα βήμα ακόμα το 2022 κατά του τουρκολιβυκού μνημονίου προχωρώντας στον μονομερή καθορισμό των δυτικών θαλασσίων συνόρων της με τη Λιβύη μέσω του Προεδρικού Διατάγματος 595 του 2022. Το συγκεκριμένο διάταγμα ακύρωνε επίσης στην πράξη τις προβλέψεις του τουρκολιβυκού μνημονίου στην περιοχή και διασφάλιζε τα κυριαρχικά δικαιώματα της Αιγύπτου.
Η Ελλάδα γέφυρα με την ΕΕ
Ωστόσο η στρατηγική συνεργασία Ελλάδας – Αιγύπτου προχώρησε και πέρα των αντιδράσεων απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, με την Αθήνα να γίνεται η γέφυρα ανάμεσα σε Κάιρο και Βρυξέλλες και να συμβάλει και στην υπογραφή μνημονίου το 2024 που περιλάμβανε ένα συνολικό χρηματοδοτικό πακέτο ύψους 7,4 δισεκατομμυρίων ευρώ, της ΕΕ προς την Αίγυπτο ως μακροοικονομική χρηματοδοτική συνδρομή, επενδύσεις και στήριξη για μεταρρυθμίσεις, σε μία περίοδο που το Κάιρο αντιμετώπιζε σοβαρότητα προβλήματα.
Η Ελλάδα έχει δηλώσει πολλές φορές την πρόθεση της να γίνει η γέφυρα για τις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου προς την ΕΕ, με το Κάιρο να επενδύει στη στρατηγική σχέση με την Αθήνα, η οποία περιλαμβάνει και τον τομέα της Άμυνας, παρά τις προσπάθειες της Άγκυρας για επαναπροσέγγιση.
Ενώ σημαντικό ρόλο παίζει και το σχήμα της τριμερούς συνεργασίας Ελλάδας – Κύπρου – Αιγύπτου, το οποίο σημειώνει σε όλες τις ανακοινώσεις του το Υπουργείο Εξωτερικών της Αιγύπτου, στο πλαίσιο της πολυμέρειας των συνεργασιών.