Γιατί η σύγχρονη Ευρώπη χάνει την πνευματικότητά της;
Του Δημήτρη Παπαδογιάννη
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Όσβαλντ Σπένγκλερ προκάλεσε σοκ με το βιβλίο του «Η Παρακμή της Δύσης», υποστηρίζοντας ότι οι πολιτισμοί κάνουν τον κύκλο τους: γεννιούνται, ακμάζουν, γερνούν και πεθαίνουν. Σήμερα, στον 21ο αιώνα, η θεωρία του επιστρέφει ως μια άβολη πραγματικότητα. Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει απλώς μια προσωρινή οικονομική κρίση ή μια ακόμη πολιτική αστάθεια, αλλά μια βαθιά, δομική παρακμή που αγγίζει τον πυρήνα της ύπαρξής της.
Το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στα ποσοστά του ΑΕΠ ή στις τεχνολογικές εξελίξεις. Πρόκειται για μια καθαρά υπαρξιακή και πνευματική κρίση — ένα κενό νοήματος που οι μεγαλύτεροι στοχαστές της ηπείρου είχαν προβλέψει με τρομακτική ακρίβεια. Tουτέστιν πρόκειται για την παραμόρφωση της κοσμοαντίληψης του ίδιου του Ευρωπαίου.
Από τον Ανθρωπισμό στον «Τελευταίο Άνθρωπο»
Η Ευρώπη που γέννησε τον κλασικό ανθρωπισμό και την αναζήτηση της αλήθειας μοιάζει να παραδίδεται σε αυτό που ο Φρίντριχ Νίτσε ονόμασε «μηδενισμό». Με την κατάρρευση των παραδοσιακών ηθικών αξιών, ο Νίτσε προειδοποίησε για την έλευση του «Τελευταίου Ανθρώπου».
Αυτός ο τύπος ανθρώπου κυριαρχεί σήμερα στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Είναι ο πολίτης που στερείται μεγάλων οραμάτων και συλλογικών στόχων. Η ζωή του εξαντλείται στην επιφανειακή άνεση, την απόλυτη ασφάλεια και την εφήμερη διασκέδαση. Κατά συνέπεια συνθέτει τον τύπο μίας άβουλης φιγούρας η οποία απλώς υπάρχει και κινείται ανάμεσα στα σκουριασμένα γρανάζια της μη αναστρέψιμης παρακμής.
Η Δικτατορία της Τεχνικής και του Κέρδους
Αυτή η πνευματική απογύμνωση δεν αποτελεί τυχαιότητα. Ενισχύθηκε από την «κυριαρχία της τεχνικής», μια έννοια για την οποία είχε προειδοποιήσει ο Μάρτιν Χάιντεγκερ. Στη σύγχρονη ευρωπαϊκή καθημερινότητα, η ψυχρή λογική των αριθμών έχει ισοπεδώσει τα πάντα. Η φύση, ο πολιτισμός, ακόμα και οι ανθρώπινες σχέσεις αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως οικονομικά μεγέθη και «αποθέματα προς εκμετάλλευση».
Η φιλοσοφία, οι τέχνες και οι ανθρωπιστικές σπουδές υποχωρούν μπροστά σε έναν στείρο ωφελιμισμό. Ό,τι δεν παράγει άμεσο, μετρήσιμο κέρδος θεωρείται χάσιμο χρόνου. Με αυτόν τον τρόπο, η Ευρώπη μετατρέπεται από έναν ζωντανό πολιτισμό σε έναν στεγνό, γραφειοκρατικό μηχανισμό.
Μονοδιάστατοι Άνθρωποι σε Μια «Ρευστή» Κοινωνία
Την ίδια στιγμή, ο καταναλωτισμός έχει αναδειχθεί στη νέα, κυρίαρχη θρησκεία. Ο σύγχρονος Ευρωπαίος έχει γίνει ένας «μονοδιάστατος άνθρωπος», που εγκλωβίζεται στην ψευδαίσθηση της ελευθερίας επειδή απλώς έχει την επιλογή να καταναλώνει.
Αυτό το μοντέλο ζωής διαλύει τον κοινωνικό ιστό. Στη «ρευστή νεωτερικότητα» που περιέγραψε ο κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν, όλοι οι σταθεροί δεσμοί —η οικογένεια, η κοινότητα, οι ανθρώπινες σχέσεις— λιώνουν. Οι πολίτες ζουν απομονωμένοι πίσω από ψηφιακές οθόνες, μέσα σε ένα καθεστώς διαρκούς εργασιακής και προσωπικής αβεβαιότητας, ανίκανοι να συνδεθούν και να διεκδικήσουν ένα καλύτερο κοινό μέλλον.
Το Μεγάλο Ερώτημα
Η παρακμή της Ευρώπης δεν είναι μια εξίσωση που θα λυθεί με δημοσιονομικές διορθώσεις από τις Βρυξέλλες ή τεχνοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Είναι μια βαθιά κρίση ταυτότητας. Η γηραιά ήπειρος μοιάζει να έχει ξεχάσει το βασικότερο ερώτημα: «Γιατί ζούμε και πού πηγαίνουμε;». Αν οι ευρωπαϊκές κοινωνίες δεν καταφέρουν να βρουν ξανά τις πνευματικές τους ρίζες και να αντικαταστήσουν τον τυφλό υλισμό με ένα νέο πνευματικό όραμα, η ιστορική τους περιθωριοποίηση είναι απλώς θέμα χρόνου.
Το κλειδί της σωτηρίας ακούει στη φράση «πολιτιστική αναγέννηση» η οποία δύναται να επιτευχθεί μέσω της επιστροφής στις ζώσες και αέναες στο χρόνο, αξίες του ευρωπαϊκού πολιτισμού των οποίων κεντρικό θεμέλιο στέκεται πάντα η χριστιανική ταυτότητα και ο ελληνικός πολιτισμός. Η Ελλάδα ειδικότερα με το ογκωδέστατο πολιτιστικό κεφάλαιο που διαθέτει θα μπορούσε να αποκτήσει το ρόλο του ηγήτορα σε αυτή την αποστολή. Ωστόσο για να υπάρξουν έμπρακτες απόπειρες προς μία τέτοια κατεύθυνση χρειάζεται να εμφανιστούν και οι φορείς της αντίστοιχης δράσης.
Συγκεκριμενοποιώντας σε αυτό το σημείο, δεν αναφέρομαι στα κλασσικά κομματικά σχήματα καθότι στην εποχή της μεταπολιτικής την οποία διανύουμε, τα κόμματα ενίοτε λογίζονται ως παρωχημένοι μηχανισμοί πολιτικής δράσης. Ιδιαίτερα αποδοτικές στην τρέχουσα συγκυρία, είναι δυνατό να καταστούν οι δρώντες μίας διαφορετικής μορφής. Ο λόγος για δεξαμενές σκέψης {think tanks} οι οποίες μπορούν να αναπτύξουν εκτεταμένους προβληματισμούς για τις πνευματικές παθογένειες της παραπαίουσας ηπείρου μας, να οργανώσουν εκστρατείες ενημέρωσης του κοινού για ζητήματα που υπερβαίνουν τους ορίζοντες της καθημερινής ρουτίνας και ως εκ τούτου να διαμορφώσουν μία νέα κοινή γνώμη και μία νέα συλλογική-πολιτική συνείδηση, εστιασμένη στις ιδέες, στον πολτισμό και στον πνέυμα, ξεπερνώντας τα στενά όρια του κομματικεντρισμού. Εν κατακλείδι, η απάντηση στην μετανεωτερική ρευστότητα, για να αποφέρει καρπούς, πρέπει να δωθεί μέσω ενός μεταπολιτικού διαδρόμου.