Η Νορβηγία, η Ισλανδία και η Γροιλανδία χαρακτηρίζονται ιδιαίτερα σημαντικοί εταίροι για την ΕΕ.
Του Shay Gal – High North News
Στις 29 Αυγούστου, η Ισλανδία επαναχάραξε έναν χάρτη που είχε σχεδιάσει η Νορβηγία 32 χρόνια νωρίτερα.
Η Ισλανδία απέρριψε την επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την ΕΕ με ποσοστό 52,8% έναντι 47,2%. Η διαφορά ήταν μικρή· ο γεωγραφικός διαχωρισμός, όμως, όχι. Το Ρέικιαβικ ψήφισε «Ναι», ενώ οι περιφέρειες των Δυτικών Φιορδών, της Βορειοδυτικής, της Βορειοανατολικής και της Νότιας Ισλανδίας ψήφισαν «Όχι».
Η Νορβηγία είχε αποτυπώσει την ίδια διαίρεση το 1994: το Όσλο ψήφισε «Ναι», ενώ το Νόρλαντ, το Τρομς και το Φίνμαρκ ψήφισαν «Όχι». Σε εθνικό επίπεδο, η Νορβηγία απέρριψε την ένταξη με ποσοστό 52,2%.
Ο χάρτης αποκαλύπτει την πολιτική οικονομία την οποία οι Βρυξέλλες εξακολουθούν να αποτιμούν λανθασμένα. Οι πρωτεύουσες αντιμετωπίζουν την Ευρώπη ως πρόσβαση –στις αγορές, στην κινητικότητα, στους θεσμούς και στις ευκαιρίες– ενώ οι περιοχές που εξαρτώνται από την αλιεία, τη γεωργία και τους φυσικούς πόρους την αντιμετωπίζουν ως εξουσία: στο λιμάνι, στην ποσόστωση, στο αγρόκτημα και στη γη.
Τα οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης διαχέονται σε εθνικό επίπεδο· η κυριαρχία, όμως, παραχωρείται τοπικά, με τρόπο ορατό και συχνά μη αναστρέψιμο.
Η Γροιλανδία εντάχθηκε μαζί με τη Δανία παρά τη συντριπτική τοπική αντίθεση
Στον Βόρειο Ατλαντικό, η αλιεία αποτελεί ζήτημα δικαιοδοσίας όσο και οικονομικής δραστηριότητας. Οι αυτοδιοικούμενες Νήσοι Φερόες παρέμειναν εκτός όταν η Δανία εντάχθηκε στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες το 1973, κυρίως εξαιτίας της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής.
Η Γροιλανδία, η οποία δεν μπορούσε να αποφασίσει ξεχωριστά, εντάχθηκε μαζί με τη Δανία παρά τη συντριπτική αντίθεση του τοπικού πληθυσμού. Αφού απέκτησε καθεστώς αυτοδιοίκησης, ψήφισε υπέρ της αποχώρησης και εγκατέλειψε τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες το 1985.
Τέσσερις περιπτώσεις, διαφορετικές συνταγματικές διαδρομές, μία κοινή διαχωριστική γραμμή: η κυριαρχία επί των φυσικών πόρων.
Ωστόσο, η Ένωση διευρύνθηκε προς την Ανατολή, τον Νότο και τον Βορρά, με την ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας, ενώ ο Βόρειος Ατλαντικός παρέμεινε εκτός. Δεν απέρριψε ούτε την Ευρώπη ούτε την ολοκλήρωση, αλλά το τίμημα που συνέδεσαν οι Βρυξέλλες με την πλήρη ένταξη.
Η Νορβηγία και η Ισλανδία συμμετέχουν ήδη σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής νομικής και οικονομικής τάξης μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου, ο οποίος εφαρμόζει τις τέσσερις ελευθερίες, τη νομοθεσία της εσωτερικής αγοράς και τους κανόνες για τον ανταγωνισμό και τις κρατικές ενισχύσεις. Και οι δύο χώρες συμμετέχουν, επίσης, στη Ζώνη Σένγκεν.
Αυτό που παραμένει εκτός είναι ακριβώς εκείνο στο οποίο η κυριαρχία διαθέτει τη μεγαλύτερη πολιτική αξία: η Κοινή Αλιευτική Πολιτική, η Κοινή Αγροτική Πολιτική, η τελωνειακή ένωση, η κοινή εμπορική πολιτική και η Οικονομική και Νομισματική Ένωση.
Ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος δεν αποτελεί προθάλαμο ένταξης. Για τη Νορβηγία και την Ισλανδία είναι ο ισχυρότερος ανταγωνιστής της πλήρους συμμετοχής στην ΕΕ, καθώς προσφέρει μεγάλο μέρος των οικονομικών αποδόσεων της ολοκλήρωσης, διατηρώντας παράλληλα τον εθνικό έλεγχο.
Το μοντέλο προσχώρησης δημιουργήθηκε για κράτη τα οποία χρειάζονται την Ένωση περισσότερο απ’ όσο η Ένωση χρειάζεται τα ίδια.
Η Νορβηγία και η Ισλανδία αντιστρέφουν αυτή την εξίσωση: οι Βρυξέλλες δεν είναι πλέον ο θυρωρός, αλλά εκείνος που καλείται να καταθέσει την προσφορά.
Μετά την απόρριψη της συμμετοχής στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο, η Ελβετία ενσωματώθηκε διμερώς σε μεγάλο μέρος της οικονομικής τάξης της ΕΕ και αργότερα απέσυρε την ανενεργή αίτηση ένταξής της. Το πακέτο «Bilaterals III», που υπογράφηκε το 2026, εμβάθυνε αυτή την ενσωμάτωση, διατηρώντας παράλληλα την αυτονομία της ελβετικής πολιτικής.
Η ένταξη θα έπρεπε να διατηρήσει το ελβετικό φράγκο, την ουδετερότητα και την άμεση δημοκρατία, με στοχευμένες εγγυήσεις για την εργασία και τη γεωργία.
Απορρόφηση νέων μελών χωρίς αποδυνάμωση της ολοκλήρωσης
Η προσχώρηση θα πρέπει να αποτιμάται βάσει τριών αξόνων: της ετοιμότητας, του κόστους απορρόφησης και της στρατηγικής απόδοσης – δηλαδή της ικανότητας ενός κράτους να λειτουργήσει εντός της Ένωσης, του θεσμικού, δημοσιονομικού και πολιτικού κόστους της εισδοχής του και της συμβολής του στην ευρωπαϊκή ισχύ.
Τα κριτήρια της Κοπεγχάγης αναγνώρισαν την ικανότητα της Ένωσης να απορροφά νέα μέλη χωρίς να αποδυναμώνεται η ολοκλήρωση. Η πολιτική διεύρυνσης, όμως, ουδέποτε αποτίμησε τον αντίστροφο κίνδυνο: το κόστος του αποκλεισμού.
Η Κοπεγχάγη ρωτούσε εάν η Ένωση μπορούσε να απορροφήσει ένα νέο μέλος. Η Στρατηγική Προσχώρηση ρωτά εάν η Ένωση έχει την πολυτέλεια να μην το αποκτήσει.
Δεν είναι όλες οι προσχωρήσεις ίδιες
Ο ορίζοντας της διεύρυνσης της Ένωσης εκτείνεται πλέον από τα Δυτικά Βαλκάνια, μέσω της Ουκρανίας και της Μολδαβίας, έως τον Νότιο Καύκασο.
Το Μαυροβούνιο και η Αλβανία εξακολουθούν να χρειάζονται σύγκλιση. Η Σερβία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει απαιτήσεις σχετικές με το κράτος δικαίου και την εξομάλυνση των περιφερειακών σχέσεων. Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη χρειάζεται βαθιά θεσμική μεταρρύθμιση, ενώ το Κόσοβο παραμένει δυνάμει υποψήφιο προς ένταξη.
Η Ουκρανία προσφέρει τεράστια γεωπολιτική αξία, μαζί όμως με τα βάρη του πολέμου, της ανοικοδόμησης, ενός τεράστιου αγροτικού τομέα και σημαντικών δημοσιονομικών απαιτήσεων. Η Μολδαβία συνδυάζει τη σύγκλιση με τη γεωπολιτική εδραίωση.
Η Γεωργία διαθέτει καθεστώς υποψήφιας χώρας, αλλά η διαδικασία έχει παγώσει έπειτα από τη δημοκρατική οπισθοδρόμηση και την απόφαση της κυβέρνησης να την αναστείλει έως το 2028.
Η Αρμενία ούτε έχει υποβάλει αίτηση ούτε έχει γίνει υποψήφια χώρα. Έχει, όμως, νομοθετήσει μια πορεία προς την ένταξη και προετοιμάζει την αίτησή της, ενώ παραμένει εντός της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης υπό τη Ρωσία. Επομένως, μια πορεία προς την ΕΕ συνεπάγεται γεωπολιτικό αναπροσανατολισμό, πέρα από τη διαδικασία σύγκλισης.
Οι Βρυξέλλες διαθέτουν έναν περίπλοκο μηχανισμό αξιολόγησης της ετοιμότητας και της απορρόφησης: κεφάλαια, ομάδες κεφαλαίων, σημεία αναφοράς, παρακολούθηση, μεταβατικές περιόδους και χρηματοδοτική υποστήριξη. Δεν διαθέτουν, όμως, αντίστοιχο μηχανισμό για τη μέτρηση της στρατηγικής απόδοσης.
Το Μαυροβούνιο αποτελεί σχέδιο προσχώρησης. Η Νορβηγία αποτελεί στρατηγική απόκτηση.
Η αξιοκρατία θα πρέπει να καθορίζει την επιλεξιμότητα· η στρατηγική θα πρέπει να καθορίζει την ταχύτητα και τους όρους.
Διατήρηση της προσποίησης της προσχώρησης εις βάρος της Κύπρου
Η Τουρκία δεν ανήκει σε καμία από τις δύο κατηγορίες. Διαθέτει στρατηγική βαρύτητα, αλλά υπό τις σημερινές συνθήκες η ένταξή της θα προσέθετε βάρη και όχι ευρωπαϊκή ισχύ.
Η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, κατέχει έδαφος κράτους-μέλους της ΕΕ και βρίσκεται σε σύγκρουση με τα δημοκρατικά πρότυπα και την εξωτερική πολιτική της Ένωσης.
Το λάθος της Ένωσης δεν είναι ότι κρατά την Τουρκία εκτός, αλλά ότι συντηρεί την προσποίηση της ενταξιακής διαδικασίας εις βάρος της Κύπρου. Δεν είναι η Κύπρος εκείνη που εμποδίζει την τουρκική ένταξη· οι Βρυξέλλες θυσιάζουν την Κύπρο για να αποφύγουν να παραδεχθούν ότι η προσχώρηση έχει αποτύχει.
Τι απαιτεί η Στρατηγική Προσχώρηση
Η συνθήκη προσχώρησης της Νορβηγίας του 1994 κωδικοποιούσε τη διαφοροποίηση, διατηρώντας τη νορβηγική κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα επί των πετρελαϊκών πόρων, συμπεριλαμβανομένων της κρατικής συμμετοχής, της διαχείρισης των πόρων, της πολιτικής παραγωγής και των δημοσιονομικών όρων εντός του κοινοτικού δικαίου.
Η αλιεία αντιμετωπίστηκε διαφορετικά: οι συμφωνίες με τρίτες χώρες θα περνούσαν υπό κοινοτική διαχείριση, ενώ οι αλιευτικοί πόροι γύρω από το Σβάλμπαρντ, το αρκτικό αρχιπέλαγος της Νορβηγίας, θα εντάσσονταν στην Κοινή Αλιευτική Πολιτική.
Οι Βρυξέλλες αντιλαμβάνονταν το νορβηγικό πετρέλαιο ως νορβηγική κυριαρχία. Αντιλαμβάνονταν τα νορβηγικά ψάρια ως ευρωπαϊκή πολιτική.
Η Στρατηγική Προσχώρηση διατηρεί τον αδιαπραγμάτευτο πυρήνα της Ένωσης: τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τη δικαστική ανεξαρτησία, την εσωτερική αγορά, τον ανταγωνισμό και την υπεροχή του δικαίου της ΕΕ εντός των αρμοδιοτήτων της Ένωσης.
Η Ένωση θα πρέπει να είναι άκαμπτη ως προς όσα την καθιστούν Ένωση και ευέλικτη ως προς όσα απλώς την καθιστούν ομοιόμορφη.
Επειδή η διατήρηση των θαλάσσιων βιολογικών πόρων στο πλαίσιο της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής αποτελεί αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ, ένας βόρειος διακανονισμός θα πρέπει να κατοχυρώνει τα ενωσιακά πρότυπα διατήρησης, παράλληλα με την κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα των παράκτιων κρατών, στη συνθήκη προσχώρησης και, όπου είναι απαραίτητο, μέσω προσαρμογών των Συνθηκών βάσει του άρθρου 49, της ενταξιακής ρήτρας της Ένωσης.
Τα κοινά αποθέματα θα αποτελούν αντικείμενο κοινής διαχείρισης. Οι περιβαλλοντικοί κανόνες και οι κανόνες της εσωτερικής αγοράς της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των απαιτήσεων διατήρησης που βασίζονται σε επιστημονικά δεδομένα, θα παραμένουν δεσμευτικοί, λειτουργώντας ως εγγύηση απέναντι στον συγκαλυμμένο προστατευτισμό.
Το Όσλο και το Ρέικιαβικ θα διατηρούν αποφασιστική αρμοδιότητα ως προς την πρόσβαση στα ύδατά τους, τις εγχώριες ποσοστώσεις, τις εγγυήσεις ιδιοκτησίας και την εθνική δομή μέσω της οποίας αξιοποιούνται οι πόροι.
Διατήρηση περιορισμών που προστατεύονται από τις Συνθήκες
Όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ, με εξαίρεση τη Δανία, υποχρεούνται κατ’ αρχήν να υιοθετήσουν το ευρώ μόλις εκπληρώσουν τα κριτήρια σύγκλισης. Εάν αυτή η υποχρέωση εμποδίζει την ένταξη της Νορβηγίας ή της Ισλανδίας, μια μόνιμη εξαίρεση κατά το δανικό πρότυπο θα πρέπει να διατηρήσει τη νορβηγική κορόνα και την ισλανδική κορόνα.
Οι Νήσοι Ώλαντ, το αυτόνομο σουηδόφωνο αρχιπέλαγος της Φινλανδίας, διατηρούν επίσης περιορισμούς στην ιδιοκτησία ακινήτων και στην εγκατάσταση επιχειρήσεων, οι οποίοι προστατεύονται από τις Συνθήκες. Η γεωργία, η ιδιοκτησία και άλλα συνταγματικά συμφέροντα μπορούν να λάβουν στοχευμένες, μόνιμες εγγυήσεις.
Η Νορβηγία θα έφερνε στη διαδικασία λήψης αποφάσεων της Ένωσης έναν από τους κυριότερους προμηθευτές ενέργειας της Ευρώπης, μαζί με αρκτικό έδαφος, θαλάσσια εμβέλεια, αμυντική βιομηχανία, στρατιωτική ικανότητα και δημοσιονομικό βάρος.
Η Ισλανδία θα ενέτασσε στους ευρωπαϊκούς θεσμούς ένα κομβικό κράτος του Βόρειου Ατλαντικού, το οποίο ήδη εφαρμόζει τους κανόνες τους, ενισχύοντας τη θέση της Ευρώπης στο θαλάσσιο πέρασμα Γροιλανδίας–Ισλανδίας–Ηνωμένου Βασιλείου και στις θαλάσσιες οδούς που συνδέουν την Αρκτική, τη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη.
Η Γροιλανδία και οι Νήσοι Φερόες χρειάζονται διαφορετική διαδρομή, επειδή καμία από τις δύο δεν αποτελεί ανεξάρτητο κράτος που δικαιούται να υποβάλει αυτοτελώς αίτηση ένταξης στην ΕΕ.
Οποιοδήποτε βαθύτερο πλαίσιο μεταξύ Κοπεγχάγης, Νουούκ και Τόρσχαβν θα πρέπει να διατηρεί την αυτοδιοίκηση και τον έλεγχο των πόρων, καλύπτοντας παράλληλα το εμπόριο, τις επενδύσεις, την ασφάλεια, την έρευνα, τις υποδομές και τις κρίσιμες πρώτες ύλες.
Οι Νήσοι Φερόες επιδιώκουν ήδη μια ευρύτερη σχέση με την ΕΕ, πέρα από τις υφιστάμενες συμφωνίες τους για το εμπόριο, την αλιεία και την έρευνα. Η Γροιλανδία παραμένει συνδεδεμένη με την Ευρώπη μετά τη διαπραγματευμένη αποχώρησή της από τις Ευρωπαϊκές Κοινότητες.
Μαζί, οι τέσσερις αυτές χώρες και περιοχές βρίσκονται πάνω στις κρίσιμες θαλάσσιες προσβάσεις μεταξύ της ηπειρωτικής Ευρώπης, της Αρκτικής και της Βόρειας Αμερικής, διαθέτοντας σημαντικούς αλιευτικούς πόρους, κρίσιμες πρώτες ύλες και δικαιοδοσία επί ολοένα και περισσότερο διαφιλονικούμενων βόρειων υδάτων.
Η λογική αυτή επεκτείνεται πέρα από τον Βόρειο Ατλαντικό, στον Καναδά, στη Βρετανία και, τελικά, στο Ισραήλ. Το άρθρο 49 περιορίζει την προσχώρηση στα ευρωπαϊκά κράτη, αποκλείοντας τον Καναδά και δημιουργώντας ένα ξεχωριστό όριο επιλεξιμότητας για το Ισραήλ.
Η Βρετανία παρουσιάζει διαφορετικό πρόβλημα
Ο πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ διερευνά μια σχέση σύνδεσης μεταξύ του Καναδά και της ΕΕ, η οποία θα καλύπτει το εμπόριο, την κινητικότητα, την άμυνα, την ενέργεια, τις κρίσιμες πρώτες ύλες και την έρευνα.
Ο Καναδάς δεν χρειάζεται θεσμικό, δημοκρατικό ή οικονομικό μετασχηματισμό. Η Ένωση επιδιώκει ικανότητες τις οποίες ο Καναδάς ήδη διαθέτει.
Η Βρετανία παρουσιάζει διαφορετικό πρόβλημα: το κράτος που ενδεχομένως θα επανενταχθεί στο μέλλον μπορεί να μην έχει τη σημερινή συνταγματική του μορφή.
Το Brexit αναπαρήγαγε τη γεωγραφική διαίρεση ανάμεσα στο κέντρο και στην περιφέρεια, με το Λονδίνο, τη Σκωτία και τη Βόρεια Ιρλανδία να ψηφίζουν υπέρ της παραμονής, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο συνολικά ψήφισε υπέρ της αποχώρησης.
Σήμερα, πολιτικοί ηγέτες στη Σκωτία, την Ουαλία και τη Βόρεια Ιρλανδία συντονίζονται γύρω από την αυτοδιάθεση και τη συνταγματική αλλαγή.
Η Ένωση θα μπορούσε να ανακτήσει τμήματα του Ηνωμένου Βασιλείου πριν επιστρέψει το ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο. Μια ανεξάρτητη Σκωτία θα έπρεπε να υποβάλει αίτηση ένταξης, ενώ το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει αναγνωρίσει ότι η επανένωση της Ιρλανδίας βάσει της Συμφωνίας της Μεγάλης Παρασκευής θα τοποθετούσε μια ενωμένη Ιρλανδία εντός της ΕΕ.
Εάν το ίδιο το Ηνωμένο Βασίλειο υποβάλει εκ νέου αίτηση, η επιστροφή του θα αποκαταστήσει στην Ένωση μια μεγάλη οικονομία, ένα πυρηνικό οπλοστάσιο, μια μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, παγκόσμια χρηματοπιστωτική ισχύ, υπηρεσίες πληροφοριών, στρατιωτική ικανότητα και επιστημονική δυναμική – ευρωπαϊκή ισχύ την οποία η Ένωση έχει ήδη χάσει μία φορά.
Εδαφικά και πολιτικά εμπόδια αποκλείουν σήμερα την ένταξη του Ισραήλ. Ωστόσο, το Ισραήλ αποτελεί ήδη μέρος της αρχιτεκτονικής ασφαλείας της Ευρώπης μέσω της αντιπυραυλικής άμυνας, των πληροφοριών, του κυβερνοχώρου, του Διαστήματος, της αμυντικής βιομηχανίας και της καινοτομίας. Η ένταξη θα θεσμοθετούσε αυτή τη στρατηγική πραγματικότητα.
Εκτιμάται ότι περισσότερο από το 55% του εβραϊκού πληθυσμού του Ισραήλ πληροί, κατ’ αρχήν, τις προϋποθέσεις για την απόκτηση της ιθαγένειας κράτους-μέλους της ΕΕ λόγω καταγωγής, γεγονός που υπογραμμίζει δεσμούς τους οποίους αποκρύπτει η γεωγραφία από μόνη της.
Ο Βόρειος Ατλαντικός χρειάζεται ευρωπαϊκούς όρους που να αντανακλούν την αξία της ένταξής του. Τα συγκεκριμένα κράτη και εδάφη είναι ήδη ενσωματωμένα στην οικονομική και στρατηγική τάξη της Ευρώπης. Η διατήρησή τους εκτός αποτελεί αποτυχία διάκρισης ανάμεσα στην αρχή και στη συνήθεια, στην ενότητα και στην ομοιομορφία, στη διαδικασία και στην ισχύ.