Του Μάριου Πούλλαδου
Ο κατάλογος του Bukovsky Archive καταγράφει επίσης την απόφαση της 19ης Ιουλίου 1971 (παραπομπή 61) ως υπόθεση «special assistance» προς το «Προοδευικό Κόμμα των Εργατών» της Κύπρου. Αξίζει να σημειωθεί ότι το θέμα αποκάλυψε το ΡΙΚ1 το 2000. Τότε ο βουλευτής του ΑΚΕΛ Κώστας Παπακώστας, που υπηρετούσε στη φρουρά του Μακαρίου, είπε ότι τα όπλα ήρθαν με την έγκριση του Αρχιεπισκόπου, επειδή ο ΟΗΕ μπλόκαρε επίσημες αγορές, και ότι ο ίδιος είχε εφοδιαστεί με Walther τον Ιούλιο του 1974. Στα επόμενα χρόνια υπήρξε σχετική αρθρογραφία στην Σημερινή και άλλες εφημερίδες.
Ο Παπαϊωάννου ζήτησε αρχικά να αναβληθεί
Σε κάθε περίπτωση, το πιο πάνω υπόμνημα του 1974 προσθέτει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια.
Η KGB, γράφει ο Αντρόποφ, ήταν έτοιμη να πραγματοποιήσει την επιχείρηση «ανά πάσα στιγμή». Ωστόσο, κατόπιν αιτήματος του Γενικού Γραμματέα του ΑΚΕΛ Εζεκία Παπαϊωάννου, η επιχείρηση αναβλήθηκε.
Το έγγραφο δεν εξηγεί γιατί ο Παπαϊωάννου ζήτησε τότε την αναβολή. Υπενθυμίζεται ότι ο Γεώργιος Γρίβας αποβιβάζεται κρυφά στην Κύπρο στις 31 Αυγούστου 1971 και ιδρύει την ΕΟΚΑ Β΄, με στόχο να πιέσει ή να ανατρέψει τον Μακάριο υπέρ της Ένωσης. Όταν ο Παπαϊωάννου ζήτησε αναβολή, η οργάνωση δεν είχε ακόμη ξεκινήσει συστηματική ένοπλη δράση. Επομένως μια παράνομη παράδοση όπλων εκείνη τη στιγμή θα ήταν πολιτικά επικίνδυνη, χωρίς άμεση επιχειρησιακή ανάγκη.
Τρία χρόνια αργότερα, όμως, η κατάσταση είχε αλλάξει δραματικά.
Τον Ιούνιο του 1974, εν μέσω της απότομης επιδείνωσης της πολιτικής κατάστασης στην Κύπρο, ο Παπαϊωάννου επανήλθε, σύμφωνα πάντα με την αναφορά Αντρόποφ, με επείγον αίτημα για την παράδοση των όπλων.
Το υπόμνημα αναφέρει ως σκοπό την προσωπική φρούρηση και προστασία της ηγεσίας του ΑΚΕΛ και άλλων «προοδευτικών κρατικών και πολιτικών παραγόντων» από προκλήσεις και τρομοκρατία της ΕΟΚΑ Β΄.
Πάντως ο Μακάριος δεν κατονομάζεται στο συγκεκριμένο έγγραφο.
100 Walther και 25.000 φυσίγγια
Ο Αντρόποφ ενημερώνει την Κεντρική Επιτροπή ότι, λαμβάνοντας υπόψη το αίτημα του Παπαϊωάννου, η KGB στις 13 Ιουνίου 1974 μετέφερε παράνομα στην Κύπρο τα όπλα.
Η χειρόγραφη συμπλήρωση στο έγγραφο προσδιορίζει την παρτίδα: 100 πιστόλια «Walther» και 25.000 φυσίγγια γι’ αυτά.
Επιπλέον, σύμφωνα με την ενημέρωση του Αντρόποπ στις 4 Ιουλίου 1974, τα όπλα «παραδόθηκαν συνωμοτικά στους φίλους», χωρίς αυτοί να κατονομάζονται.
Μακάριος: Μυστική αγορά τσεχοσλοβακικών όπλων για αντιμετώπιση Γρίβα
Μεταγενέστερα αφηγήματα έχουν συνδέσει την πιο πάνω υπόθεση με την προστασία του Μακαρίου και με μηχανισμούς ασφαλείας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το έγγραφο αυτό δεν μπορει να υποστηρίξει πλήρως την πιο πάνω υπόθεση αν και είναι γνωστή ιστορικά η υπόθεση με τα τσεχικα όπλα.
Σύμφωνα με αμερικανικό τηλεγράφημα πληροφοριών της 4ης Φεβρουαρίου 1972, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος αποκάλυψε σε στενούς συνεργάτες του ότι η κυπριακή κυβέρνηση είχε αγοράσει μυστικά όπλα από την Τσεχοσλοβακία. Όπως ανέφερε, ο οπλισμός προοριζόταν για την κυπριακή Αστυνομία, ώστε να αντιμετωπιστούν ενδεχόμενες ένοπλες ενέργειες ομάδων πιστών στον στρατηγό Γεώργιο Γρίβα.
Τα όπλα έφθασαν διά θαλάσσης στα τέλη Ιανουαρίου 1972, εκφορτώθηκαν στην περιοχή του Ξερού και μεταφέρθηκαν με περίπου 50 φορτηγά στην Αρχιεπισκοπή στη Λευκωσία, υπό συνθήκες απόλυτης μυστικότητας. Ο Μακάριος φέρεται να προσδιόρισε το κόστος στις 500.000 λίρες στερλίνες, περίπου 1,3 εκατ. δολάρια, ενώ άλλη αμερικανική πληροφορία έκανε λόγο για ποσό άνω των 600.000 λιρών.
Το έγγραφο σημειώνει ότι η αγορά ήταν αντίστοιχη, ως προς το είδος και την ποσότητα, με την τσεχοσλοβακική προμήθεια του 1966, η οποία περιλάμβανε μεταξύ άλλων 1.500 τυφέκια, 700 υποπολυβόλα, 140 ελαφρά και βαρέα πολυβόλα, 30 αντιαρματικά και 30 όλμους των 82 χιλιοστών, μαζί με 2,5 εκατ. φυσίγγια. Ωστόσο, δεν καταγράφεται ότι το φορτίο του 1972 είχε ακριβώς την ίδια σύνθεση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πληροφορία ότι, σύμφωνα με πηγή που επικαλείτο μονάδα της ελληνικής ΚΥΠ στην Κύπρο, το ζήτημα αγοράς όπλων από το ανατολικό μπλοκ είχε τεθεί μετά την επιστροφή του Μακαρίου από τη Μόσχα τον Ιούνιο του 1971 και επανήλθε με το ταξίδι του Βάσου Λυσσαρίδη στην Τσεχοσλοβακία τον Οκτώβριο του 1971. Η ίδια πηγή εκτιμούσε ότι ο Λυσσαρίδης είχε αναλάβει να διευθετήσει τις λεπτομέρειες της αγοράς.
Κατά την εκτίμηση της πηγής, ο Μακάριος στράφηκε στον συγκεκριμένο εξοπλισμό λόγω της ρήξης και της αβεβαιότητας στις σχέσεις του με την ελληνική κυβέρνηση, των αμφιβολιών του για την πλήρη αφοσίωση της Εθνικής Φρουράς και της έντασης που είχε δημιουργήσει στο εσωτερικό της Κύπρου η επιστροφή του Γρίβα.
Τι γνωρίζουμε πλέον από τα σοβιετικά αρχεία
Η εικόνα που προκύπτει από τα μέχρι σήμερα ψηφιακά διαθέσιμα σοβιετικά αρχεία είναι πλέον αρκετά συγκεκριμένη.
Με βάση τα στοιχεία τεκμηριώνεται πως το ΑΚΕΛ εμφανίζεται ως αποδέκτης τουλάχιστον 447.944 δολαρίων σε έξι συγκεκριμένα έτη μεταξύ 1961 και 1973. Τα χρήματα καταγράφονται στο διεθνές Ταμείο βοήθειας αριστερών οργανώσεων.
Στην περίπτωση του οπλισμού η εμπλοκή της KGB είναι άμεση και καταγεγραμμένη από τον ίδιο τον Αντρόποφ. Η υπηρεσία αναφέρει ότι ενήργησε βάσει απόφασης της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ, ότι η επιχείρηση αναβλήθηκε αρχικά κατόπιν αιτήματος του Εζεκία Παπαϊωάννου, ότι επανενεργοποιήθηκε μετά από νέο επείγον αίτημά του και ότι 100 Walther με 25.000 φυσίγγια μεταφέρθηκαν μυστικά στην Κύπρο στις 13 Ιουνίου 1974 και παραδόθηκαν στις 4 Ιουλίου.