Η δυτική κοινωνία φαίνεται να έχει χάσει τον δρόμο της. Πολλοί άνθρωποι που κάποτε ένιωθαν άνετα στο κέντρο του πολιτικού φάσματος – κλασικοί φιλελεύθεροι, μετριοπαθείς Δημοκρατικοί, άνθρωποι που πίστευαν στην πρόοδο αλλά και στην κοινή λογική – σήμερα αισθάνονται ότι η πολιτική μετακινήθηκε γύρω τους. Δεν άλλαξαν τόσο οι ίδιοι, όσο το πλαίσιο. Η αίσθηση ότι «κάτι δεν πάει καλά» δεν είναι πια περιθωριακή. Είναι σχεδόν καθημερινή εμπειρία σε πολλές χώρες της Δύσης, από τη Βρετανία μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη.
Από την αποδόμηση στην κενότητα
Τους τελευταίους δύο αιώνες, η κυρίαρχη πορεία της διανόησης δεν ήταν η δημιουργία, αλλά η αποδόμηση. Φιλόσοφοι και θεωρητικοί δεν προσπάθησαν τόσο να χτίσουν θετικά οράματα, όσο να διαλύσουν όσα υπήρχαν: αλήθειες, ηθικές αξίες, πολιτικές δομές.
Ο Nietzsche υποστήριξε ότι δεν υπάρχει απόλυτη αλήθεια, μόνο οπτικές γωνίες. Αργότερα, ο Michel Foucault πήγε ένα βήμα παραπέρα: αν δεν υπάρχει αλήθεια, τότε τα πάντα είναι θέμα εξουσίας. Ο κόσμος χωρίστηκε σε θύματα και δυνάστες, σε «καταπιεστές» και «καταπιεσμένους».
Σήμερα ζούμε σε μεγάλο βαθμό σε αυτό το πλαίσιο: σε έναν κόσμο όπου μιλάμε για my truth και your truth, όπου η ταυτότητα μετριέται κυρίως με βάση το αν ανήκεις στους «προνομιούχους» ή στους «θύματα». Αυτό το σχήμα έχει διαποτίσει την ακαδημαϊκή σκέψη, τα πανεπιστήμια, τα μέσα ενημέρωσης και σιγά σιγά την καθημερινή κουλτούρα.
Θεωρίες που γίνονται ιδεολογία
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πολλές από αυτές τις ευρωπαϊκές ιδέες ταξίδεψαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου αναμείχθηκαν με την αμερικανική ακαδημαϊκή κουλτούρα. Έτσι γεννήθηκαν και διαδόθηκαν θεωρίες όπως critical race theory, critical gender theory, intersectionality, queer theory, αλλά και η post-colonial theory.
Κοινό τους στοιχείο: η συστηματική αποδόμηση της δυτικής ιστορίας και ταυτότητας, ώστε να νιώσουμε διαρκή ενοχή για το παρελθόν. Δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές σχολές ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών η μελέτη της Δύσης γίνεται σχεδόν αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της ενοχής, της αποικιοκρατίας, της καταπίεσης.
Παράλληλα, ο νέος αθεϊσμός (με ονόματα όπως ο Richard Dawkins) υποστήριξε ότι αν απλώς «ξεφορτωθούμε» τον Θεό, θα προκύψει αυθόρμητα μια ωραία, λογική, ανθρωπιστική ηθική. Η πραγματικότητα δείχνει ότι τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Η αφαίρεση του θρησκευτικού υπόβαθρου άφησε συχνά ένα κενό νοήματος, το οποίο γέμισε με ιδεολογίες πολύ λιγότερο ανεκτικές από τις παραδοσιακές θρησκείες.
Οικονομία, ανισότητα και θυμός
Στο οικονομικό πεδίο, η αποδόμηση ήταν πιο δύσκολη. Τα στοιχεία υπέρ των ελεύθερων αγορών, των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και της καινοτομίας ως μηχανισμών δημιουργίας ευημερίας είναι συντριπτικά, ιδιαίτερα μετά το 1990. Έτσι, η επίθεση δεν έγινε κατά μέτωπο, αλλά από τα πλάγια.
Από τη μία, αναπτύχθηκε η ιδεολογία του net zero με τρόπο που πολλές φορές λειτουργεί όχι ως έξυπνη περιβαλλοντική πολιτική, αλλά ως πρόσχημα για περισσότερο κρατικό παρεμβατισμό και περιορισμό της ανάπτυξης. Από την άλλη, εμφανίστηκε η λογική του DEI (Diversity, Equity, Inclusion) η οποία, αντί να ενισχύσει τη meritocracy, συχνά οδηγεί σε διαίρεση, δικαιωματισμό και ιδεολογική κατήχηση.
Την ίδια στιγμή, η οικονομική πραγματικότητα γέννησε πραγματικό θυμό. Η κρίση του 2008 έδειξε ότι συχνά ιδιωτικοποιούμε τα κέρδη και κοινωνικοποιούμε τις ζημίες. Η quantitative easing (QE) εκτόξευσε τις τιμές των περιουσιακών στοιχείων, ωφελώντας κυρίως όσους ήδη είχαν πλούτο. Η ανισότητα αυξήθηκε, ενώ πολλοί εργαζόμενοι και μικρομεσαίοι ένιωσαν ότι μένουν πίσω.
Σε μια δημοκρατία, οι «χαμένοι» της παγκοσμιοποίησης και της καινοτομίας θα αναζητήσουν ιδεολογίες που υπόσχονται να «γκρεμίσουν το σύστημα». Έτσι, οι κακές ιδέες βρήκαν πρόσφορο έδαφος.
Ο παραλογισμός του ριζοσπαστικού προοδευτισμού
Ο σύγχρονος ριζοσπαστικός προοδευτισμός είναι ένα παράδοξο. Πατάει πάνω σε κάποια καλά στοιχεία της κλασικής φιλελεύθερης παράδοσης – ατομικά δικαιώματα, ελευθερία, ισότητα ευκαιριών – αλλά τα αποκόπτει από τις ρίζες τους: την ευθύνη, την πίστη, την κοινή λογική.
Το αποτέλεσμα είναι μια ιδεολογία που:
- μιλά για δικαιώματα χωρίς υποχρεώσεις,
- αποδομεί θεσμούς όπως η οικογένεια, η εκκλησία, το έθνος, στο όνομα ενός ακραίου ατομικισμού,
- υπόσχεται ηθική τελείωση της ανθρωπότητας, σαν να μπορούμε να γίνουμε άπειρα καλοί αν απλώς «σπάσουμε τα δεσμά του παρελθόντος».
Η ιστορία όμως δείχνει ότι τα μεγάλα σχέδια για «ηθική τελείωση» της ανθρωπότητας έχουν οδηγήσει συχνά σε ολοκληρωτισμό. Επιπλέον, πολλές προοδευτικές ελίτ έχουν χάσει την επαφή με τη θρησκεία – δεν την καταλαβαίνουν, δεν αντιλαμβάνονται τις διαφορές μεταξύ θρησκειών, ούτε τα πάθη που μπορούν να προκαλέσουν. Έτσι καταλήγουν σε πολιτισμικό σχετικισμό, ανοιχτά σύνορα χωρίς όρια και ντροπή για τη δική τους ιστορία, φτάνοντας στα όρια της πολιτισμικής αυτοδιάλυσης.
Ζούμε με ψέματα – και αυτό έχει κόστος
Πολλές από τις σύγχρονες ιδεολογίες συντηρούνται από ψέματα ή από προφανείς υπερβολές που ζητούν να τις δεχτούμε ως αλήθεια. Από την ιδέα ότι η βιολογία είναι απλώς κοινωνική κατασκευή, μέχρι την προσπάθεια να ξαναγραφτεί η ιστορία της Αμερικής (π.χ. ότι ιδρύθηκε ουσιαστικά το 1619), ή να παρουσιαστούν οι κεντρικές μορφές της δυτικής παράδοσης ως «κακοί» με βάση σημερινά κριτήρια.
Όσο μια κοινωνία απομακρύνεται από την αλήθεια, τόσο περισσότερο θα μισεί όσους την υπερασπίζονται. Το να λες την αλήθεια γίνεται σχεδόν επαναστατική πράξη. Παρ’ όλα αυτά, η αλήθεια είναι απαραίτητη, όχι μόνο ως αφηρημένη αξία, αλλά και ως προϋπόθεση για την καλοσύνη.
Χωρίς αλήθεια, η καλοσύνη γίνεται placebo: φαίνεται ευγενική, αλλά δεν βοηθά πραγματικά. Όπως ξέρει κάθε γονιός εφήβου, το να είσαι πραγματικά καλός σημαίνει να λες και δυσάρεστες αλήθειες όταν χρειάζεται. Μια κοινωνία που σταματά να λέει αλήθειες για να μην πληγώσει κανέναν, σύντομα χάνει την πυξίδα της.
Η χαμένη γενιά των νέων
Οι μεγαλύτεροι χαμένοι αυτού του μπερδεμένου τοπίου είναι οι νέοι. Πολλοί ενθαρρύνθηκαν να πάνε στο πανεπιστήμιο για πτυχία χωρίς πραγματική αξία στην αγορά εργασίας, διδασκόμενοι από ακαδημαϊκούς που συχνά τρέφουν αγανάκτηση για τον ίδιο τον κόσμο που υποτίθεται ότι εξηγούν.
Βγαίνουν στην αγορά εργασίας με χρέη, με αβεβαιότητα και με ένα αφήγημα που τους λέει ότι ζουν σε μια βαθιά άδικη κοινωνία, για την οποία οι ίδιοι δεν έχουν καμία ευθύνη, αλλά και καμία πραγματική δυνατότητα να αλλάξουν.
Η έλευση της AI ενισχύει την ανασφάλεια. Ναι, η τεχνητή νοημοσύνη θα δημιουργήσει τεράστιες ευκαιρίες και πιθανώς άνθηση της παραγωγικότητας και της καινοτομίας. Αλλά κάποιοι θα μείνουν πίσω. Αν μάλιστα είσαι νέος, λευκός και άνδρας, αντιμετωπίζεις συχνά και διακριτική ή ανοιχτή διάκριση σε πανεπιστήμια και εταιρείες στο όνομα της «ισότητας».
Οι μεγαλύτερες γενιές – οι λεγόμενοι boomers – κληροδότησαν σε πολλούς νέους μια κοινωνία με οικονομική ανασφάλεια, πολιτισμική σύγχυση και ιδεολογικές εντάσεις.
Επιστροφή στις αρετές: το καλό, το ωραίο και το αληθινό
Πώς μπορούμε να ξαναχτίσουμε μια κοινωνία όπου η πλειοψηφία – όχι μόνο μια μικρή ελίτ – μπορεί να ευημερεί; Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν μια λέξη γι’ αυτό: ευδαιμονία. Δεν σήμαινε απλώς «ευτυχία», αλλά μια βαθιά, ολοκληρωμένη ανθρώπινη άνθηση. Τη συνέδεαν με τρεις μεγάλες αξίες: το καλό, το ωραίο και το αληθινό.
Κάτι αντίστοιχο προσπάθησαν να συζητήσουν και οι Αμερικανοί ιδρυτές. Όταν έφτιαχναν το Σύνταγμα, δεν μιλούσαν μόνο για θεσμούς και νόμους, αλλά και για αρετές. Ο Benjamin Franklin έλεγε ότι μόνο ένας ενάρετος λαός είναι ικανός για ελευθερία.
Ίσως ήρθε η ώρα να ξανακάνουμε αυτή τη συζήτηση:
- Ποιες αρετές στήριξαν την άνοδο των δυτικών κοινωνιών;
- Ποιος είναι ο «χρυσός μίτος» ιδεών από την Αθήνα μέχρι την Ιερουσαλήμ που γέννησε αυτόν τον πολιτισμό;
- Πώς συνδυάστηκαν η πίστη, η λογική, η ελευθερία, η αγορά και η ηθική ευθύνη για να δημιουργήσουν την έκρηξη ευημερίας των 18ου και 19ου αιώνα;
Χωρίς να ξαναβρούμε αυτόν τον άξονα, είναι δύσκολο να αντιμετωπίσουμε το κύμα τεχνολογικών αλλαγών που έρχεται.
Μια νέα «Καμβρίου εποχή» τεχνολογίας
Ζούμε ήδη σε μια περίοδο που μοιάζει με νέα Καμβρίου έκρηξη – όχι βιολογικά, αλλά τεχνολογικά. Η AI φέρνει μια εποχή abundant intelligence, όπου η νοημοσύνη – ή τουλάχιστον η επεξεργασία πληροφοριών – γίνεται φθηνή και άφθονη. Η καινοτομία επιταχύνεται, οι δυνατότητες πολλαπλασιάζονται.
Η διαστημική εξερεύνηση ανοίγει νέους ορίζοντες, νέες πηγές πόρων, νέες τεχνολογίες. Η ενέργεια μπορεί να γίνει πιο άφθονη και καθαρή, αν αξιοποιηθεί σωστά.
Το πρόβλημα είναι ότι η σκέψη δεν συμβαδίζει με την ταχύτητα της τεχνολογίας. Οι τεχνολόγοι συχνά δεν καταλαβαίνουν φιλοσοφία, ιστορία, ηθική. Οι φιλόσοφοι και οι διανοούμενοι συχνά δεν καταλαβαίνουν τεχνολογία. Έτσι, προχωράμε μπροστά με τεράστια δύναμη, αλλά χωρίς ξεκάθαρο ηθικό και πολιτισμικό πλαίσιο.
Τι χρειαζόμαστε για να ξαναχτίσουμε
Αν θέλουμε πραγματική reconstruction, όχι απλώς διαμαρτυρία, χρειαζόμαστε μερικές βασικές επιλογές:
- Πίστη στις ελεύθερες αγορές, αλλά με αρετή και καλή διακυβέρνηση: να ενισχύουμε την καινοτομία και την επιχειρηματικότητα, αλλά να φροντίζουμε και όσους χάνουν από την «δημιουργική καταστροφή».
- Ενεργειακή αφθονία με υπεύθυνη διαχείριση: να αξιοποιήσουμε τη γη και τον ήλιο για πλούτο, χωρίς να καταστρέφουμε τον πλανήτη.
- Σχολεία που αγαπούν τη χώρα και τον πολιτισμό τους: να διδάσκουν στα παιδιά όχι μόνο κριτική σκέψη, αλλά και σεβασμό για την ιστορία και τα επιτεύγματα της κοινωνίας τους, όπως κάνουν παραδείγματα τύπου Katherine Birbalsingh.
- Πανεπιστήμια που επιστρέφουν στην αποστολή τους: critical thinking, free speech, love of learning, όχι ιδεολογική κατήχηση.
- Αυτοπεποίθηση στον δυτικό πολιτισμό: όχι τυφλή λατρεία, αλλά συνειδητή υπεράσπιση των θετικών του στοιχείων απέναντι σε παρασιτικές, αποδομητικές ιδεολογίες.
Τελικός στόχος δεν είναι να φτιάξουμε έναν παράδεισο επί γης, αλλά μια κοινωνία όπου η πλειοψηφία μπορεί να ανθίσει, να νιώθει ότι έχει μερίδιο στο μέλλον. Να ξαναφέρουμε στο κέντρο το καλό, το ωραίο και το αληθινό ως πυξίδα για την επόμενη γενιά.
Σου ήταν γνωστές αυτές οι ιδέες και οι τάσεις ή ανακάλυψες κάτι καινούργιο; Αν σου άρεσε ή το βρήκες ενδιαφέρον, μπορείς απλώς να το μοιραστείς με κάποιον που θα το εκτιμούσε. Και αν έχεις λίγο χρόνο, ρίξε μια ματιά και στα υπόλοιπα άρθρα του site – ίσως βρεις κι άλλα κείμενα που θα σε προβληματίσουν με τον ίδιο τρόπο.