Το Brexit Υπάρχει όμως σοβαρός λόγος που η συζήτηση επιστρέφει. Το Γραφείο Δημοσιονομικής Ευθύνης (OBR), ο ανεξάρτητος βρετανικός οργανισμός που αξιολογεί τα δημόσια οικονομικά, εξακολουθεί να υπολογίζει ότι η μετα-Brexit εμπορική σχέση με την ΕΕ θα μειώσει μακροπρόθεσμα την παραγωγικότητα της βρετανικής οικονομίας κατά περίπου 4% σε σχέση με το επίπεδο που θα είχε εάν η χώρα παρέμενε στην Ένωση. Εκτιμά επίσης ότι η ένταση του βρετανικού εμπορίου θα είναι μακροπρόθεσμα περίπου 15% χαμηλότερη. Το Brexit δεν ευθύνεται βέβαια για κάθε οικονομικό πρόβλημα της Βρετανίας. Η χώρα κουβαλούσε χαμηλές επενδύσεις, περιφερειακές ανισότητες και προβλήματα παραγωγικότητας πολύ πριν από το 2016, ενώ ακολούθησαν η πανδημία και η ενεργειακή κρίση. Αλλά η υπόσχεση του Brexit ήταν πολύ μεγαλύτερη από την απλή αποχώρηση από έναν οργανισμό. Το «Take back control» υποσχόταν ότι η ανάκτηση του εθνικού ελέγχου θα επέτρεπε στη Βρετανία να γίνει περισσότερο ευέλικτη, περισσότερο ευημερούσα και περισσότερο ικανή να αποφασίζει για το μέλλον της. Δέκα χρόνια αργότερα, ένας Βρετανός πρωθυπουργός θεωρεί ότι μία από τις πιθανές απαντήσεις στα προβλήματα της χώρας μπορεί να βρίσκεται στην αντίθετη κατεύθυνση. Τίποτε από αυτά δεν προμηνύει ότι η Βρετανία βρίσκεται ήδη στον δρόμο της επιστροφής. Ακόμη και μια κυβέρνηση που θα αποφάσιζε να επιδιώξει την επανένταξη θα χρειαζόταν ισχυρή κοινωνική νομιμοποίηση, διαπραγμάτευση με 27 κράτη και συμφωνία για όρους πολύ διαφορετικούς από εκείνους που ίσχυαν πριν από το Brexit. Μια μεγάλη πολιτική μετατόπιση, όμως, αρχίζει πολύ πριν φτάσει η στιγμή των αποφάσεων. Αρχίζει όταν κάτι που θεωρούνταν αδιανόητο γίνεται συζητήσιμο και, αργότερα, πιθανό Οι υποστηρικτές του Brexit χρειάστηκαν δεκαετίες για να διανύσουν αυτή την απόσταση. Η ιδέα της επιστροφής βρίσκεται ακόμη στην αρχή της αντίστροφης διαδρομής και κανείς δεν γνωρίζει εάν θα φτάσει ποτέ στον προορισμό της. Η άποψη ότι το Brexit προκάλεσε περισσότερα προβλήματα από όσα έλυσε κέρδιζε συνεχώς έδαφος τα τελευταία χρόνια ενώ η πολιτική τάξη απέφευγε να αγγίξει το προφανές επόμενο ερώτημα: εάν η έξοδος δεν λειτουργεί, μέχρι πού είναι διατεθειμένη η χώρα να φτάσει για να την αναθεωρήσει; Η Βρετανία άλλαξε έξι πρωθυπουργούς μετά το δημοψήφισμα, μέσα σε μια δεκαετία πρωτοφανούς πολιτικής αστάθειας. Δεν έπεσαν όλοι εξαιτίας του Brexit. Κανείς όμως δεν θέλησε να αναμετρηθεί ευθέως με την πιθανότητα αντιστροφής του. Ήταν σαν η βρετανική πολιτική να περίμενε κάποιον που θα τολμούσε να επαναφέρει το απαγορευμένο ερώτημα στο επίκεντρο της συζήτησης. Ο Άντι Μπέρναμ φαίνεται αποφασισμένος να γίνει αυτό το πρόσωπο. Δήλωσε ότι το Brexit έκανε «περισσότερο κακό παρά καλό» και έβαλε πλέον δίπλα στην τελωνειακή ένωση και την ενιαία αγορά ακόμη και την πλήρη επανένταξη στις επιλογές που πρέπει να εξεταστούν. Το Breturn δεν είναι ακόμα ούτε κυβερνητικό σχέδιο ούτε υπάρχουν εγγυήσεις ότι θα υλοποιηθεί. Είναι όμως πλέον μια πολιτική ιδέα που ακούγεται δημοσίως από τα πλέον επίσημα χείλη. Και ας μην ξεχνάμε πως κάποτε, κάπως έτσι, άρχισε και το ταξίδι προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Ο οικονομικός λογαριασμός του Brexit
Ο μακρύς δρόμος της επιστροφής
