Γιώργος Τσαντίκος
Τι σχέση έχει ο τσαρλατανισμός με τη σημερινή συγκυρία και επικαιρότητα; Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη έφερε στην επιφάνεια λεπτομέρειες που φωταγωγούν ένα μεγάλο «wtf» πάνω από τα κεφάλια των αναγνωστών. Γιατί ο κόσμος δίνει βάση και εμπιστεύεται αμφίβολες θεραπείες, διαφημίσεις, βοηθήματα κ.λπ. κ.λπ.;
Στις Δαιμονισμένες του Κεν Ράσελ (μια ταινιάρα που επιστρέφει αυτές τις μέρες με νέα κόπια και αν δεν την έχετε δει, δείτε τη), υπάρχουν δύο πολύ κομβικοί χαρακτήρες: ο Ιμπέρ και ο Αδάμ, ο «αρχιφαρμακοποιός» και ο «αρχιχειρούργος», δύο τσαρλατάνοι που υποτίθεται ότι εξασκούν την ιατρική, κάπου στα 1600+, εποχή στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία. Εννοείται ότι συμμαχούν με την εξουσία, παρέχοντάς της τις «γνώσεις» τους σε εξορκισμούς, «γνωματεύσεις» και τελικά, στα βασανιστήρια, στα οποία υποβάλλονται η Βανέσα Ρέντγκρεϊβ και ο Όλιβερ Ριντ.
Τι σχέση έχει όμως ο τσαρλατανισμός με τη σημερινή συγκυρία και επικαιρότητα; Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη έφερε στην επιφάνεια λεπτομέρειες που φωταγωγούν ένα μεγάλο «wtf» πάνω από τα κεφάλια των αναγνωστών.
Πέρα από τη φυσιολογική και αναμενόμενη επακόλουθη «διαχείριση» του αδόκητου χαμού ενός διάσημου ανθρώπου, που πρέπει να θεραπευτεί υποχρεωτικά με λεπτομέρειες και αναζήτηση (και απόδοση) ευθυνών, πλανάται και ένα ερώτημα: γιατί ο κόσμος δίνει βάση και εμπιστεύεται αμφίβολες θεραπείες, διαφημίσεις, βοηθήματα κ.λπ. κ.λπ.;
Καταρχάς, γιατί το έκανε πάντα. Από την εποχή της ιστορίας που έγραψε ο Κεν Ράσελ πάνω στα έργα του Τζον Γουίτινγκ και τους Άλντους Χάξλι (ναι, αυτουνού), μέχρι τα νερά του Καματερού και τα (προ)υπουργικά νανογιλέκα, ο κόσμος είναι πρόθυμος να ικανοποιήσει την ανάγκη ή και τη ματαιοδοξία. Σε αυτά στοχεύει άλλωστε ο τσαρλατανισμός.
Γιατί όμως στην εποχή της επιστήμης, της γνώσης, της προόδου κ.ο.κ. να υπάρχουν ακόμα τέτοια γεγονότα;
Καταρχάς, γιατί η ιατρική φροντίδα στις μέρες μας είναι στη διατίμηση. Και ό,τι είναι στη διατίμηση, ειδικά σε δύσκολους καιρούς, κρίνεται βάση της ευκαιρίας: η γνωριμία, η πιο συμφέρουσα τιμή κ.ο.κ. Όταν λέγαμε ότι «παιδεία και υγεία δεν είναι σούπερ μάρκετ», το εννοούσαμε και είχαμε και δέκα τόνους δίκιο…
Γιατί ο τσαρλατανισμός έχει άρρηκτη σχέση με την εξουσία, τεράστια και διαχρονική. Έχει επίσης την ιδιότητα ότι παθαίνει «Ζέλινγκ», όπως ο Γούντι Άλεν στην ομώνυμη ταινία του, για να ταιριάζει με το περιβάλλον. Χτες ήταν πωλήσεις σε «τιμές ευκαιρίας», σήμερα είναι προμόσιον των «σωστών πρακτικών», μέχρι αυτές να αποδειχθούν τραγικά λάθος.
Επίσης, κάτι άλλο που συμβαίνει όλο και πιο έντονα, είναι ότι η επιστήμη που υφίσταται… πλασμαφαίρεση του κοινωνικού της χαρακτήρα δεν είναι απλά εμπόρευμα. Μπορεί να γίνει και όπλο.
Η επιστήμη που υφίσταται… πλασμαφαίρεση του κοινωνικού της χαρακτήρα δεν είναι απλά εμπόρευμα∙ μπορεί να γίνει και όπλο
Θα ήταν αφέλεια π.χ. να πιστεύουμε ότι 2,5 χρόνια καραντίνας δεν ήταν μια ευκαιρία για ένα πολύ εκτενές κοινωνικό και βιοπολιτικό πείραμα, ειδικά σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η υγειονομική συμμόρφωση συνδυάστηκε με απλόχερο αστυνομικό ξύλο.
Θα ήταν επίσης αφέλεια να νομίζουμε ότι θα μπορέσει να αντέξει για πάντα το ΕΣΥ, στην επίθεση που δέχεται από την ίδια την εξουσία. Στο μέλλον, αν δεν αλλάξει κάτι άμεσα, η εξίσωση «έχεις λεφτά ζεις – δεν έχεις πεθαίνεις» θα είναι πιο συχνή.
Γενικώς, οι Δαιμονισμένες που λέγαμε παραπάνω, είναι μια πολύ ενδελεχής κοινωνική αλληγορία –έως και κυριολεξία- πραγμάτων που συμβαίνουν συνεχώς και σε επαναλήψεις, χωρίς ούτε καν να χρειάζεται πλέον κινηματογραφικό reboot.
Δέστε και μια άλλη σχετική παραβολή: το γεγονός ότι είμαστε έτοιμοι-ες να ξαναζήσουμε τους νεοναζί ως συνομιλητές της εξουσίας, δείχνει ότι τελικά δεν έφτανε να διαβάζουνε κάνα βιβλίο και να πηγαίνουνε ταξίδια και ότι στην πραγματικότητα, δεν έφυγαν ποτέ από την εκ δεξιών έδρα. Δεν ξεπέρασαν καν τον μέσο όρο ποινής δωσίλογων στην Ελλάδα του ’40 και του ’50 και δεν έκανε δήλωση και καμία πρεσβεία ξένου κράτους για τις αποφυλακίσεις. Όπως στα τέλη του ’40 και στις αρχές του ’50 δηλαδή.
Είναι όλα ίδια; Όχι βέβαια. Ακριβώς γι αυτό δεν μπορούν να είναι ίδιες και οι απαντήσεις, γιατί κάπου εκεί ανάμεσα κρύβονταν και οι λόγοι που παρακολουθούμε συνεχείς επαναλήψεις…