Γιώργος Μπάλιας* Τι σημαίνουν αυτοί οι αριθμοί; Τι κρύβεται πίσω από αυτούς στις περιοχές όπου πραγματοποιείται η εξόρυξη; Τα κέντρα δεδομένων δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς τις σπάνιες γαίες, αυτά δηλαδή τα δεκαεπτά ορυκτά στοιχεία που χρησιμοποιούνται σε κλίμακα χιλιοστογραμμαρίων ή ενσωματώνονται σε σύνθετα κράματα των αντικειμένων υψηλής τεχνολογίας. Για να αναφέρουμε μόνο δύο: το τέρβιο, το οποίο υπάρχει στους μαγνήτες των ηλεκτρονικών πλακετών και στους ημιαγωγούς, και το δυσπρόσιο, το οποίο συμβάλλει στη θερμική σταθερότητα των σκληρών δίσκων. Η Κίνα, η οποία εμπορεύεται το μεγαλύτερο μέρος των σπάνιων γαιών που πωλούνται παγκοσμίως, εισάγει το μεγαλύτερο μέρος του μεταλλεύματος από τη Μιανμάρ. Εδώ και περίπου δέκα χρόνια, οι περιοχές Shan και Kachin βρίσκονται σε κατάσταση πολέμου, ανάμεσα στους λαούς αυτών περιοχών και σε Κινέζους επιχειρηματίες και τις πολιτοφυλακές τους. Οι τελευταίοι έχουν καταλάβει προγονικά εδάφη που χρησιμοποιούνταν για το κυνήγι και τη συλλογή τροφής, όπου έχουν προβεί σε κοπή δέντρων και έχουν εγκαταστήσει μεταλλευτικά εργοτάξια. Για την εξόρυξη του μεταλλεύματος, μέσα στο τροπικό δάσος, εγχέονται οξέα και χημικά προϊόντα απευθείας στο εσωτερικό του πετρώματος, ώστε να διαλυθούν οι επιθυμητές ουσίες. Στη συνέχεια, αυτές διοχετεύονται σε ανοικτές λεκάνες, όπου τα μεταλλικά διαλύματα εξάγονται με τη χρήση άλλων χημικών προϊόντων. Σύμφωνα με έρευνα της βρετανικής ΜΚΟ Global Witness (Fuelling the future, poisoning the present: Myanmar’s rare earth boom 2024) τα ορυχεία τερβίου και δυσπροσίου έχουν μολύνει τα υδάτινα σώματα σε απόσταση εκατοντάδων χιλιομέτρων, μέχρι τον βόρειο τομέα της Ταϊλάνδης. Το 2025, στη Μιανμάρ καταγράφονταν περισσότερες από 500 εγκαταστάσεις εξόρυξης, οι οποίες είχαν δημιουργηθεί σε εδάφη αυτόχθονων κοινοτήτων με τη βοήθεια ένοπλων πολιτοφυλακών που υποστηρίζονται από την Κίνα. Το περιοδικό Resources Policy εκτιμά ότι η ζήτηση για σπάνιες γαίες από τα κέντρα δεδομένων θα μπορούσε να τριπλασιαστεί έως το 2028, από 13 σε 39 τόνους. Ποια είναι η δυτική απάντηση στις κινεζικές εξορύξεις; Τον Ιούνιο του 2026, ο γαλλικός κολοσσός ηλεκτρικής ενέργειας Schneider συνεργάστηκε με την εταιρεία Torngat Metals για την εκμετάλλευση κοιτασμάτων δυσπροσίου και τερβίου σε αυτόχθονα εδάφη, 1.000 χιλιόμετρα βόρεια του Μόντρεαλ, απειλώντας τις λίμνες αλιείας με τα κρυστάλλινα νερά των Ιννου, των Ινουίτ και των Νάσκαπι. Τα κοιτάσματα σπάνιων γαιών είναι τόσο ραδιενεργά, ώστε η εταιρεία Orano —η οποία τότε ονομαζόταν Areva— τα διεκδικούσε κατά τη δεκαετία του 2010 προκειμένου να τα μετατρέψει σε ορυχεία ουρανίου, πράγμα που δεν πέτυχε καθώς ένα κίνημα σε ολόκληρο στο Κεμπέκ έθεσε τέρμα στο σχέδιο. Το σχέδιο Torngat αμφισβητείται από πολλές αυτόχθονες κοινότητες, όμως οι οικονομικοί παράγοντες της Δύσης φαίνεται να είναι διατεθειμένοι να κάνουν τα πάντα για να παρακάμψουν τα κινεζικά μονοπώλια. Ο χαλκός, ο κατεξοχήν αγωγός του ηλεκτρισμού, είναι ένα από τα βασικά μέταλλα που χρησιμοποιούνται στα κέντρα δεδομένων, καθώς επιτρέπει τη σύνδεσή τους τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, σε επίπεδο δικτύων. Οι εταιρείες εξόρυξης της Copper Development Association εκτιμούν ότι η αναγκαία ποσότητα χαλκού ενός κέντρου δεδομένων είναι μεταξύ 5.000 και 15.000 τόνοι. Η υπερκατανάλωση χαλκού δημιουργεί, επίσης, σοβαρά προβλήματα επιβίωσης. Στη νότια Ισπανία, στην Ανδαλουσία, πέντε ορυχεία χαλκού έχουν αρχίσει να λειτουργούν τα τελευταία χρόνια με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο όνομα της ενεργειακής μετάβασης. Ένα μόνο από αυτά, το Cobre Las Cruces, καταναλώνει τόσο νερό όσο 66.000 κάτοικοι, την ίδια στιγμή που η περιοχή αυτή είναι μία από τις πιο άνυδρες της Ευρώπης. Καταγράφοντας τις πολυάριθμες μη αναστρέψιμες ρυπάνσεις των υδάτων που προκλήθηκαν από τις μεταλλευτικές επιχειρήσεις της περιοχής τα τελευταία χρόνια, μια ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης ζήτησε να υπάρξει μορατόριουμ σε όλα τα σχέδια εξόρυξης χαλκού στην Ανδαλουσία προκειμένου να αποφευχθεί η υδρολογική κατάρρευση. Αυτό που συμβαίνει στην Ισπανία, επαναλαμβάνεται στο νότιο Μαρόκο, όπου ένα νέο ορυχείο άρχισε να λειτουργεί το 2025 παρά τον κίνδυνο ακραίας λειψυδρίας στη χώρα. Επίσης, στη Χιλή οι μεταλλευτικές επιχειρήσεις κατηγορούνται ότι καταστρέφουν τους παγετώνες, δηλαδή αποθέματα νερού ηπειρωτικής κλίμακας. Ήδη από το 2019, περισσότερο από το ήμισυ του χαλκού που εξορυσσόταν παγκοσμίως προερχόταν από περιοχές που αντιμετώπιζαν υδατική πίεση. Μάλιστα, στα τέλη της δεκαετίας του 2010, διαπιστώθηκε ότι, για να καλυφθούν οι υποτιθέμενες ανάγκες σε μέταλλα για τα επόμενα είκοσι χρόνια, θα έπρεπε να εξορυχθεί ποσότητα ίση με εκείνη που είχε εξορυχθεί σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας. Η αιτία είναι οι σωρευτικές ανάγκες όλων των βιομηχανικών σχεδίων, στις οποίες έχουν προστεθεί τα σχέδια της ενεργειακής μετάβασης: ηλεκτρικά οχήματα και διασύνδεση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η παραπάνω προοπτική φαινόταν ιλιγγιώδης, έχοντας λάβει ήδη εγκληματικές διαστάσεις. Όμως, αυτό συνέβαινε πριν από την έκρηξη της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης. Σήμερα, αυτή πολλαπλασιάζει τα μεταλλευτικά σχέδια, ενώ παράλληλα δεσμεύει τα εξορυσσόμενα μέταλλα στο όνομα της απανθρακοποίησης. Η Amazon είναι, για παράδειγμα, ο μεγαλύτερος αγοραστής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές παγκοσμίως, την οποία χρησιμοποιεί για να τροφοδοτεί το cloud. Τα δεινά, η βία και οι αδικίες που προκαλεί η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και η επικίνδυνη, για την ανθρωπότητα συνολικά, λειτουργία της, είναι ανάλογα της υλικής της έντασης. Με βάση, λοιπόν, τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω σχετικά με τα υλικά κατασκευής και λειτουργίας των κέντρων δεδομένων, τα τελευταία αναδεικνύονται σε ένα είδος οικοκτονικής, υγειονομικής και γεωστρατηγικής βόμβας για ολόκληρο τον πλανήτη. *Kαθηγητής στο τμήμα Γεωγραφίας Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο facebook
Πίσω από την τεχνητή νοημοσύνη και τα data centers βρίσκεται μια μεταλλευτική βιομηχανία που λεηλατεί τον πλανήτη
Ένοπλες πολιτοφυλακές, εκτοπισμένοι λαοί, μολυσμένα εδάφη
Ο χαλκός, μέταλλο της δίψας
