Η αμερικανική δημοκρατία έχει περάσει πολλές κρίσεις στα 250 χρόνια της ιστορίας της. Η σημερινή υποχώρηση, ωστόσο, αποτυπώνεται πλέον καθαρά και στους διεθνείς δείκτες δημοκρατικής λειτουργίας. Σχεδόν οι μισοί από τους 30 δείκτες με τους οποίους ένας από τους σημαντικότερους διεθνείς οργανισμούς παρακολουθεί τη λειτουργία της βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδό τους εδώ και μισό αιώνα.
Το 2025 ήταν η ενδέκατη συνεχόμενη χρονιά κατά την οποία περισσότερες χώρες παρουσίασαν δημοκρατική υποχώρηση από όσες βελτίωση, το μεγαλύτερο συνεχές αρνητικό σερί από τότε που αρχίζουν τα στοιχεία της International IDEA το 1975.
Σε διάστημα πέντε ετών, το 57% των χωρών που εξετάζονται παρουσίασε επιδείνωση σε τουλάχιστον έναν βασικό δείκτη δημοκρατικής λειτουργίας. Σε 71 χώρες το κράτος δικαίου αξιολογείται πλέον σε χαμηλό επίπεδο. Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης βρίσκεται παγκοσμίως στο χαμηλότερο σημείο 36 ετών, η αξιοπιστία των εκλογών σε χαμηλό 30 ετών, ενώ ελευθερία έκφρασης, ελευθερία του Τύπου και πρόσβαση στη Δικαιοσύνη έχουν επίσης υποχωρήσει στα χειρότερα επίπεδα περισσότερων από τριών δεκαετιών.
Η δημοκρατική κρίση, επομένως, δεν ξεκίνησε με την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Ούτε αποτελεί αμερικανική πρωτοτυπία. Η σημασία της αμερικανικής περίπτωσης βρίσκεται αλλού. Οι πρακτικές μιας μικρής ή περιφερειακής δύναμης δύσκολα αποκτούν από μόνες τους παγκόσμια πολιτική νομιμοποίηση. Όταν όμως παρόμοιες πρακτικές υιοθετούνται στην Ουάσιγκτον, το αποτέλεσμα είναι διαφορετικό.
Ο γενικός γραμματέας της International IDEA, Κέβιν Κάσας-Ζαμόρα, χρησιμοποιεί το παράδειγμα της αμφισβήτησης των εκλογικών αποτελεσμάτων. Μιλά για μια διεθνή «επιδημία» άρνησης της εκλογικής ήττας και χαρακτηρίζει τον σημερινό ένοικο του Λευκού Οίκου «ασθενή μηδέν».
Ο Τραμπ ασφαλώς δεν εφηύρε την αμφισβήτηση εκλογών, τις επιθέσεις στη Δικαιοσύνη ή την προσπάθεια απαξίωσης του Τύπου. Η εφαρμογή τους όμως στην ισχυρότερη δυτική χώρα μπορεί να μειώσει το πολιτικό κόστος της χρήσης τους αλλού.
Υπάρχει και μια δεύτερη συνέπεια. Οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν επί δεκαετίες τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα ως εργαλεία εξωτερικής πολιτικής, συχνά επιλεκτικά και με κραυγαλέες αντιφάσεις. Παρ’ όλα αυτά, η πολιτική, οικονομική και διπλωματική πίεση της Ουάσιγκτον αποτελούσε έναν από τους παράγοντες που μπορούσαν να αυξήσουν το κόστος της αυταρχικής διολίσθησης σε άλλες χώρες.
Όταν η ίδια η Ουάσιγκτον απομακρύνεται από αυτούς τους κανόνες, η δυνατότητα άσκησης αυτής της πίεσης περιορίζεται. Και κυβερνήσεις που επιδιώκουν μεγαλύτερο έλεγχο των δικαστηρίων, των μέσων ενημέρωσης ή των εκλογικών θεσμών αποκτούν ένα ισχυρό επιχείρημα απέναντι στις δυτικές επικρίσεις.
Δημοκρατία σε έναν πιο βίαιο κόσμο
Υπάρχει και μια ακόμα παγκόσμια εξέλιξη που η International IDEA θεωρεί ότι δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί. Η δημοκρατική υποχώρηση συμπίπτει με μια περίοδο εντυπωσιακής αύξησης των ένοπλων συγκρούσεων.
Το Uppsala Conflict Data Program κατέγραψε το 2025 συνολικά 65 συγκρούσεις στις οποίες συμμετείχε τουλάχιστον ένα κράτος, τον μεγαλύτερο αριθμό από την έναρξη των σχετικών καταγραφών το 1946. Οι διακρατικές συγκρούσεις έφθασαν τις οκτώ, επίσης ιστορικό υψηλό για τη συγκεκριμένη βάση δεδομένων.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η υποχώρηση της δημοκρατίας προκαλεί πολέμους. Η International IDEA επισημαίνει όμως ότι η διάβρωση δημοκρατικών θεσμών και η αύξηση των συγκρούσεων δεν μπορούν να εξετάζονται πλέον ως εντελώς ανεξάρτητες εξελίξεις.
Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον αποκτούν ιδιαίτερη σημασία τα αμερικανικά στοιχεία. Η παγκόσμια δημοκρατική υποχώρηση είχε αρχίσει πολύ πριν από τη δεύτερη προεδρία Τραμπ και πιθανότατα θα συνεχιστεί ανεξάρτητα από αυτήν.
Όταν όμως μια χώρα με την οικονομική, στρατιωτική και πολιτική επιρροή των ΗΠΑ αρχίζει να κινείται προς την ίδια κατεύθυνση, δεν προστίθεται απλώς άλλη μία περίπτωση στις στατιστικές. Αλλάζουν και οι διεθνείς συνθήκες μέσα στις οποίες εξελίσσεται η υποχώρηση.
Η αντοχή της αμερικανικής δημοκρατίας θα κριθεί τελικά στο εσωτερικό των ΗΠΑ, από τους θεσμούς, τα δικαστήρια, τις εκλογές και την ίδια την κοινωνία. Οι συνέπειες της έκβασης, όμως, δύσκολα θα περιοριστούν εκεί. Σε έναν κόσμο που υποχωρεί δημοκρατικά επί έντεκα συνεχόμενα χρόνια, η κατεύθυνση που θα πάρει η Ουάσιγκτον μπορεί είτε να ενισχύσει αυτή την τάση είτε να αποδείξει ότι παραμένει αναστρέψιμη.