Απόσυρση έναντι μεγάλων ανταλλαγμάτων από το Ιράν
Κατά το στρατηγικό δόγμα του Ιράν, η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή αποτελεί υπαρξιακή απειλή και πρωταρχικός στόχος είναι η αποτροπή της. Χωρίς να αντιμετωπίζει πλέον υπαρξιακές απειλές από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, το Ιράν θα έδειχνε μικρότερη διάθεση να αυξήσει τις στρατιωτικές δυνατότητές του.
Ομως, οποιαδήποτε αμερικανική απόσυρση δεν θα ήταν ούτε μονομερής ούτε άνευ όρων. Σε αντάλλαγμα μιας απόσυρσης των ΗΠΑ – ένα έπαθλο που δεν έχει προσφερθεί ποτέ πριν – η Τεχεράνη θα πρέπει να παραχωρήσει περισσότερα από ό,τι στο παρελθόν.
Ως γνωστόν, το πυρηνικό ζήτημα είναι κεντρικό. Οποιαδήποτε ρεαλιστική διευθέτηση θα απαιτούσε από το Ιράν να αποκαταστήσει τη συνεργασία με τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας υπό όρους αυστηρότερους από εκείνους του Κοινού Ολοκληρωμένου Σχεδίου Δράσης του 2015. Αυτό, με τη σειρά του, θα πρέπει να σταματήσει τις μονομερείς επιθέσεις του Ισραήλ κατά του Ιράν. Η, δε, Τεχεράνη, που δεν θα βρίσκεται πλέον υπό υπαρξιακή απειλή, θα είχε λιγότερα κίνητρα να βιαστεί να κατασκευάσει μια βόμβα.
Ρεαλιστική η δογματική η Τεχεράνη;
Κάποιοι μπορεί να υποστηρίξουν ότι το Ιράν δεν θα τηρούσε μια τέτοια συμφωνία, υποστηρίζοντας ότι η Ισλαμική Δημοκρατία καθοδηγείται από δογματικές επιταγές που δεν μπορούν να αλλάξουν από κανένα κίνητρο. Πιο ρεαλιστές βλέπουν το Ιράν ως ένα ορθολογικό, αν και αδίστακτο κράτος, που επιδιώκει σαφείς στρατηγικούς στόχους: την απομάκρυνση της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος από τη γειτονιά του, την αναγνώριση του περιφερειακού στάτους του και τη διασφάλιση της επιβίωσης του καθεστώτος της Τεχεράνης . Από αυτή την οπτική γωνία, η συμπεριφορά του είναι ανοικτή σε πιέσεις και κίνητρα.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι καμία από τις δύο απόψεις δεν είναι απολύτως ακριβής. Το Ιράν έχει ιδεολογικά κίνητρα, γεγονός που εξηγεί ότι επενδύει διαρκώς σε δίκτυα «πληρεξουσίων αντιπροσώπων» του σε όλη την περιοχή, καθώς και ότι αρνείται να εγκαταλείψει τον αντισιωνισμό – τη θεμελιώδη αρχή της επανάστασης – ακόμη κι’ αν η αποκήρυξη θα μείωνε τη διεθνή απομόνωσή του.
Το Ιράν, όμως, είναι και στρατηγικά ευέλικτο . Η εξωτερική του πολιτική βασίζεται σε κίνητρα και αντικίνητρα. Και έχει συχνά επιδείξει ρεαλισμό : έκανε εμπόριο με το Ισραήλ τη δεκαετία του 1980, έζησε περιόδους περιφερειακής ύφεσης στις δεκαετίες του 1990 και του 2000, τήρησε το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης για περισσότερο από ένα χρόνο μετά την αποχώρηση της Ουάσιγκτον από αυτό, το 2018, και στη συνέχεια συνέχισε να συμμορφώνεται εν μέρει με τους όρους του, ενώ αποκατέστησε τις σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία το 2023.
Κίνητρα
Το ερώτημα δεν είναι αν το Ιράν είναι αξιόπιστο, αλλά αν τα κίνητρα που προσφέρονται αρκούν, προκειμένου η συμμόρφωσή του να γίνει δια της οδού των μικρότερων αντιδράσεων. Από αυτή την άποψη, η αρχιτεκτονική που προτείνεται εδώ – η άρση των κυρώσεων και η απομάκρυνση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας – βάζει στο τραπέζι περισσότερα από οποιοδήποτε προηγούμενο διαπραγματευτικό πλαίσιο.
Από την άλλη, τα κράτη του Κόλπου έχουν να κερδίσουν τα περισσότερα, αλλά και να χάσουν τα περισσότερα . Και οποιαδήποτε διευθέτηση που τα αποκλείει, κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια πιο στενή συμφωνία μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης που εξυπηρετεί τα συμφέροντα αυτών των δύο, αλλά όχι των μοναρχιών. Το Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Ομάν, το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ θα πρέπει να είναι συμβαλλόμενα μέρη της συμφωνίας. Οχι παρατηρητές.
Καθώς η διευθέτηση θα παίρνει έμπρακτη μορφή και οι ΗΠΑ θα αποσύρουν σταδιακά τις δυνάμεις τους, τα κράτη του Κόλπου πρέπει να δημιουργήσουν τις δικές τους δυνατότητες αποτροπής του Ιράν. Και σήμερα δεν είναι καθόλου ανυπεράσπιστα. Ηδη, διαθέτουν συστήματα πυραυλικής άμυνας υψηλού επιπέδου και συμβατικές στρατιωτικές δυνατότητες που, αν και είναι ακόμη ανομοιογενείς, αναπτύσσονται.
Διευθέτηση – πακέτο
Για την Ουάσινγκτον, μια σταδιακή απόσυρση, υποστηριζόμενη από μια ολοκληρωμένη περιφερειακή διευθέτηση , προσφέρει αυτό που η έως τώρα δεν μπορεί να έχει: μια αξιοπρεπή έξοδο που θα φαινόταν ως ικανότητα πολιτικών χειρισμών και όχι ως υποχώρηση.
Μια διευθέτηση που, μέσω των διεθνών ελέγχων στο Ιράν, θα περιορίζει τις πυρηνικές φιλοδοξίες του, τερματίζει δεκαετίες δουλειάς πάνω στα πυρηνικά, και δημιουργεί τη βάση για να λυθούν ταυτόχρονα πολλά προβλήματα στον Περσικό Κόλπο: το δημοσιονομικό βάρος της μόνιμης παρουσίας των ΗΠΑ, η αναταραχή στις αγορές ενέργειας που προκαλείται από την περιφερειακή αστάθεια και η κόπωση των Αμερικανών με την επ’ άπειρον εμπλοκή των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή.
Το μεγάλο ζητούμενο για την Τεχεράνη
Το βραβείο για το Ιράν θα είναι αυτό που 40 χρόνια πολιτικής ισλαμικής επανάστασης και πυρηνικών ακροβατισμών δεν του έχουν δώσει. Την άρση των κυρώσεων , ούτως ώστε να επανεκκινήσει την οικονομία του . Κάτι που είναι πολύ πιο σημαντικό για το καθεστώς από οποιαδήποτε στρατιωτική νίκη .
Η εσωτερική απειλή από έναν νεαρό, μορφωμένο και αποξενωμένο από την εξουσία πληθυσμό είναι πιο επικίνδυνη για την Ισλαμική Δημοκρατία από έναν συνασπισμό του εξωτερικού παράγοντα . Έχοντας επιβιώσει από την πιο έντονη στρατιωτική πίεση στην ιστορία του, το καθεστώς έχει πλέον αρκετή νομιμοποίηση για να κάνει παραχωρήσεις σε εξωτερικούς αντιπάλους και στους δικούς του πολίτες χωρίς να εμφανιστεί ταπεινωμένο.
Τέρμα η «πληρωμένη ασφάλεια» από τις ΗΠΑ
Για τα κράτη του Κόλπου, το να παραμείνουν προσδεμένα στο καθεστώς των αμερικανικών εγγυήσεων ασφαλείας – μια αρχιτεκτονική που μερικές φορές όντως λειτούργησε – αντανακλά μια αιώνια συνήθεια της ελίτ. Αλλά η ασφάλεια δεν μπορεί να αγοραστεί στο εξωτερικό. Πρέπει να οικοδομηθεί στο εσωτερικό .
Οι ΗΠΑ τελικά θα εγκαταλείψουν την περιοχή, ανεξάρτητα από τις προτιμήσεις των μοναρχιών. Το μόνο ερώτημα είναι αν τα κράτη του Κόλπου θα διαμορφώσουν τους όρους αυτής της εξόδου μόνα τους – ή αν αυτοί οι ίδιες οι συνθήκες θα διαμορφώσουν τους όρους .
Μια Βεστφαλία για τον Περσικό
Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη του Κόλπου πρέπει να αντιμετωπίσουν τα ίδια το Ιράν, αντί να περιμένουν από την Ουάσινγκτον να το κάνει για αυτά. Μια διευθέτηση μεταξύ των μοναρχιών του Κόλπου και του Ιράν πρέπει να λάβει τη μορφή μιας συνθήκης στην οποία η σταδιακή απόσυρση των αμερικανικών στρατευμάτων από τις βάσεις στον Κόλπο γίνεται ο ακρογωνιαίος λίθος μιας συνολικής περιφερειακής συμφωνίας .
Ετσι, η απόσυρση των ΗΠΑ δεν θα ήταν μια υποχώρηση που επιβλήθηκε από την ιρανική επιθετικότητα, αλλά μια υπολογισμένη κίνηση. Το Ιράν επιδιώκει την απόσυρση των ΗΠΑ από τον Περσικό Κόλπο εδώ και δεκαετίες. Για να το πετύχει αυτό, καθώς και για να χαλαρώσει σταδιακά τις διεθνείς κυρώσεις, η Τεχεράνη θα προσέφερε μεγάλες παραχωρήσεις : περιορισμούς στα πυρηνικά και πυραυλικά της προγράμματα, τερματισμό των επιθετικών πολιτικών της και βήματα για την διπλωματική εξομάλυνση των σχέσεων με τους γείτονές της. Κάτι τέτοιο θα σηματοδοτούσε την αρχή μιας νέας περιφερειακής τάξης – μια Βεστφαλία για τον Περσικό Κόλπο (σ.σ. η ιστορική Συνθήκη της Βεστφαλίας, το 1648, σηματοδότησε τη λήξη του Τριαντακονταετούς -1618-1648- και του Ογδοηκονταετούς Πολέμου -1568-1648- στην Ευρώπη).
Αλλά μια συμφωνία από μόνη της δεν αρκεί. Οι Ενοπλες Δυνάμεις των κρατών του Κόλπου πρέπει να ανασυγκροτηθούν ούτως ώστε να είναι ετοιμοπόλεμες. Επί δεκαετίες, οι μοναρχίες έχουν αναθέσει την ασφάλειά τους σε ξένους και οι στρατοί τους είναι καθρέφτης αυτής της λογικής. Αυτό πρέπει να σταματήσει.
