Η απόφαση του Ηνωμένου Βασιλείου να φύγει από την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2016 δεν ήταν απλώς μια ψήφος για κανονισμούς, σύνορα και δικαστήρια. Ήταν και μια ψήφος για ταυτότητα. Μέσα σε εκείνη τη συζήτηση εμφανίστηκε δυνατά μια υπόσχεση: ότι η Βρετανία «δεν χρειάζεται την Ευρώπη», γιατί έχει κάτι “μεγαλύτερο” και πιο «δικό της» — την Commonwealth/Κοινοπολιτεία. Μια χαλαρή ένωση 56 χωρών με περίπου 2,5 δισεκατομμύρια ανθρώπους, που παρουσιάστηκε από αρκετούς ως έτοιμο εμπορικό και διπλωματικό δίχτυ ασφαλείας. Το πρόβλημα; Τα νούμερα και η πραγματικότητα δεν επιβεβαιώνουν αυτό το αφήγημα.
Η μεγάλη υπόσχεση και το κενό των αριθμών
Η πιο απλή σύγκριση είναι και η πιο αποστομωτική: γύρω στην εποχή του Brexit, η Κοινοπολιτεία αντιστοιχούσε περίπου στο 9% του εξωτερικού εμπορίου του Ηνωμένου Βασιλείου, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση στο 43%. Άρα δεν μιλάμε για μια «λίγο χειρότερη» εναλλακτική. Μιλάμε για κάτι που, οικονομικά, δεν ήταν ποτέ πραγματική εναλλακτική. Το εμπόριο με χώρες της Commonwealth είναι σημαντικό, αλλά δεν οργανώνεται ενιαία από την ίδια την Commonwealth—γίνεται κυρίως μέσα από διμερείς συμφωνίες.
Τι είναι τελικά η Κοινοπολιτεία
Η Commonwealth είναι μια εθελοντική ένωση κρατών, που στην πλειονότητά τους έχουν ιστορικό δεσμό με τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Δεν είναι υπερκράτος, δεν έχει «κυβέρνηση» τύπου Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ούτε κοινό κοινοβούλιο, ούτε ενιαίο δικαστικό σύστημα. Είναι περισσότερο ένα δίκτυο συναντήσεων, συμβολισμών και “soft power”, παρά ένα εργαλείο που παράγει δεσμευτικές αποφάσεις.
Το φάντασμα της αυτοκρατορίας πίσω από τη “Global Britain” (Παγκόσμια Βρετανία)
Η ιδέα της “Global Britain” βασίστηκε σε κάτι αληθινό αλλά μισό: ότι η Βρετανία είχε πάντα παγκόσμιες διασυνδέσεις και εμπορική κουλτούρα. Όμως αυτές οι διασυνδέσεις δεν προέκυψαν «μαγικά». Χτίστηκαν πάνω στη Βρετανική Αυτοκρατορία—τη μεγαλύτερη αυτοκρατορία που γνώρισε ο κόσμος, η οποία κάποτε έλεγχε περίπου το ένα τέταρτο της ξηράς και εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους. Η αυτοκρατορία έφυγε, αλλά η νοσταλγία για τον ρόλο της χώρας στον κόσμο έμεινε. Και η επιλεκτική μνήμη μπορεί να γίνει πολιτικό καύσιμο.
Πώς γεννήθηκε: από “λευκές κτήσεις” σε πολυφυλετικό κλαμπ
Ιστορικά, ο όρος Commonwealth συνδέθηκε αρχικά με τις λεγόμενες «λευκές κυριαρχίες» (όπως ο Καναδάς, η Αυστραλία, η Νέα Ζηλανδία, η Νότια Αφρική), δηλαδή περιοχές όπου Ευρωπαίοι άποικοι θεωρούνταν «έτοιμοι» να αυτοδιοικηθούν. Το 1931, με το Statute of Westminster, πήρε πιο καθαρή θεσμική μορφή. Όμως η μεγάλη τομή ήρθε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην περίοδο της αποαποικιοποίησης.
Η στιγμή που άλλαξε τα πάντα: η Ινδία ως δημοκρατία
Το πραγματικά σύγχρονο πρόσωπο της Κοινοπολιτείας διαμορφώθηκε όταν η Ινδία εντάχθηκε ως δημοκρατία το 1949. Εκεί έπρεπε να λυθεί ένα συμβολικό ζήτημα: η Ινδία δεν θα είχε τον Βρετανό μονάρχη ως αρχηγό κράτους, αλλά μπορούσε να παραμείνει στην ένωση, αναγνωρίζοντας τον μονάρχη ως Head of the Commonwealth. Από εκεί και πέρα, το “British” αφαιρέθηκε σταδιακά από τον τίτλο, για να φαίνεται ότι η Βρετανία είναι «ένα μέλος ανάμεσα σε άλλα»—όχι το κέντρο μιας αυτοκρατορίας.
Δύο κατηγορίες μελών: “realms” και δημοκρατίες
Σήμερα υπάρχουν χώρες που έχουν ακόμη τον Βρετανό μονάρχη ως αρχηγό κράτους (τα λεγόμενα Commonwealth realms) και πολλές περισσότερες που είναι δημοκρατίες και δεν τον αναγνωρίζουν ως αρχηγό κράτους—παραμένουν όμως στην Κοινοπολιτεία. Αυτό δείχνει πόσο χαλαρή είναι η δομή: δεν απαιτεί ομοιομορφία πολιτεύματος, ούτε κοινή πολιτική γραμμή.
Δεν είναι NATO, δεν είναι Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν είναι “εμπορική ένωση”
Εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες παρεξηγήσεις. Η Κοινοπολιτεία:
- δεν είναι στρατιωτική συμμαχία σαν το NATO (δεν υπάρχει συλλογική άμυνα),
- δεν είναι υπερεθνική ένωση σαν την Ευρωπαϊκή Ένωση (δεν παραχωρείται κυριαρχία),
- δεν είναι τελωνειακή ένωση ή free trade zone.
Αντί για αυτό, λειτουργεί κυρίως ως πλαίσιο επαφών, δηλώσεων, συνεργασιών σε επιμέρους προγράμματα και—το πιο σημαντικό—διπλωματικής πρόσβασης.
Οι πραγματικοί κερδισμένοι: τα μικρά κράτη
Το πιο ενδιαφέρον παράδοξο είναι ότι η Κοινοπολιτεία συχνά ωφελεί περισσότερο όχι τη Βρετανία, αλλά τα 33 μικρά κράτη-μέλη: από τη Μάλτα και την Κύπρο μέχρι το Τουβαλού, το Μπελίζ και τα Νησιά Σολομώντα. Για μια μικρή χώρα με περιορισμένο διπλωματικό βάρος, το να κάθεται τακτικά στο ίδιο τραπέζι με ηγέτες μεγάλων δυνάμεων είναι τεράστιο πλεονέκτημα. Αυτό είναι “soft power” στην πράξη: ορατότητα, γνωριμίες, δυνατότητα να μπει μια ατζέντα (όπως το κλίμα) σε πιο κεντρικές συζητήσεις.
Ανθρώπινα δικαιώματα: όμορφες λέξεις, δύσκολη πραγματικότητα
Στα χαρτιά, ακούγεται ωραίο ότι τα μέλη μοιράζονται «αξίες». Στην πράξη, το ιστορικό της Commonwealth σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι προβληματικό. Υπήρξαν αναστολές συμμετοχής χωρών (π.χ. για πραξικοπήματα ή παραβιάσεις), αλλά συνολικά δεν είναι ένας μηχανισμός που εγγυάται δημοκρατία. Κάποιες κυβερνήσεις μάλιστα αξιοποίησαν τη συμμετοχή τους σαν ένα είδος «βιτρίνας νομιμοποίησης». Αυτό δεν ακυρώνει κάθε θετικό έργο, αλλά προσγειώνει τον μύθο της «λέσχης δημοκρατιών».
Όταν η Commonwealth έγινε πιο “ριζοσπαστική”: το Apartheid
Υπήρξαν όμως και περίοδοι που η Commonwealth λειτούργησε ως χώρος πίεσης. Στις δεκαετίες 1970–1980, πολλές χώρες-μέλη στάθηκαν δυναμικά απέναντι στο Apartheid στη Νότια Αφρική. Η ίδια η Νότια Αφρική αποχώρησε το 1961 υπό διεθνή πίεση και επέστρεψε το 1994 μετά την κατάργηση του Apartheid. Αυτό δείχνει ότι, έστω και χωρίς «σκληρή» εξουσία, η Κοινοπολιτεία μπορεί μερικές φορές να δημιουργήσει πολιτικό κόστος και να προσφέρει πλαίσιο συντονισμού.
Μετανάστευση και ταυτότητα: το αποτύπωμα μέσα στο Ηνωμένο Βασίλειο
Ένα λιγότερο συζητημένο κομμάτι είναι ότι η Κοινοπολιτεία δεν είναι μόνο “εκεί έξω”. Είναι και μέσα στην ίδια τη βρετανική κοινωνία. Μετά τον πόλεμο, υπήρξαν νόμοι που διευκόλυναν τη μετανάστευση από χώρες της Commonwealth, κάτι που συνέβαλε στη στελέχωση κρίσιμων υπηρεσιών όπως το NHS. Ταυτόχρονα, εμφανίστηκαν έντονες αντιδράσεις και αργότερα περιορισμοί. Έτσι, η Κοινοπολιτεία συνδέεται έμμεσα με το πώς το Ηνωμένο Βασίλειο έγινε μια πολυπολιτισμική κοινωνία, αλλά και με τα πολιτικά διλήμματα που αυτό έφερε.
Brexit και νοσταλγία: γιατί πούλησε τόσο εύκολα ο μύθος
Το μεγάλο ερώτημα μένει: πώς πείστηκε τόσος κόσμος ότι η Κοινοπολιτεία θα αντικαταστήσει την Ευρωπαϊκή Ένωση; Η απάντηση φαίνεται να είναι ένα μείγμα από ιστορία, ταυτότητα και νοσταλγία. Η Κοινοπολιτεία λειτουργεί σαν καθρέφτης που «μαλακώνει» την πραγματικότητα της μετα-αυτοκρατορικής εποχής: δίνει την αίσθηση ότι η χώρα παραμένει στο κέντρο ενός μεγάλου παγκόσμιου κύκλου, ακόμη κι αν οι οικονομικοί και γεωπολιτικοί συσχετισμοί έχουν αλλάξει δραστικά.
Το μέλλον: “συνάφεια” σε έναν κόσμο που αλλάζει
Στον 21ο αιώνα, το βασικό πρόβλημα της Κοινοπολιτεία είναι η συνάφεια. Πολλές χώρες έχουν σήμερα κύριους εμπορικούς εταίρους αλλού (συχνά την Κίνα ή τις Ηνωμένες Πολιτείες), ενώ οι εντάσεις μεταξύ μελών (όπως Ινδία–Πακιστάν) δυσκολεύουν μια κοινή στάση. Παρ’ όλα αυτά, επειδή είναι μια χαλαρή, εθελοντική ένωση, πιθανότατα θα συνεχίσει να υπάρχει: όχι επειδή “λύνει τα πάντα”, αλλά επειδή προσφέρει κάτι απλό και χρήσιμο—ένα σταθερό, χαμηλού κόστους δίκτυο επαφών.
Αν σας φάνηκαν χρήσιμες αυτές οι πληροφορίες, τις γνωρίζατε ήδη; Και αν σας άρεσε το άρθρο, μοιραστείτε το με κάποιον που ενδιαφέρεται για γεωπολιτική και οικονομία. Επίσης, μπορείτε να ρίξετε μια ματιά στο site για περισσότερα σχετικά κείμενα πάνω σε Brexit, soft power και διεθνείς οργανισμούς.