Το πρόσφατο νομοσχέδιο του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για τη διαχείριση του νερού έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, καθώς αλλάζει ριζικά τον τρόπο που οργανώνονται και λειτουργούν οι υπηρεσίες ύδρευσης και άρδευσης στην Ελλάδα. Ο βασικός άξονας είναι η συγκέντρωση δεκάδων δημοτικών φορέων σε δύο μεγάλες ανώνυμες εταιρείες, την ΕΥΔΑΠ και την ΕΥΑΘ, με στόχο την αναδιοργάνωση του συστήματος και την αντιμετώπιση της λειψυδρίας.
Κεντρικές αλλαγές στο χάρτη ύδρευσης
Το νομοσχέδιο προβλέπει τη συνένωση 68 παρόχων υπηρεσιών ύδατος με την ΕΥΔΑΠ και την ΕΥΑΘ.
Η ΕΥΔΑΠ αναλαμβάνει να απορροφήσει 43 δημοτικούς φορείς σε Αττική, Βοιωτία, Φωκίδα και Εύβοια, ενώ η ΕΥΑΘ αντίστοιχα 25 φορείς στη Θεσσαλονίκη και στη Χαλκιδική.
Η περιουσία των σημερινών ΔΕΥΑ και άλλων φορέων (δίκτυα, αντλιοστάσια, γεωτρήσεις, κτήρια) μεταφέρεται στις δύο ανώνυμες εταιρείες, που είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο.
Για πρώτη φορά στην ιστορία της, η ΕΥΔΑΠ αναλαμβάνει και την άρδευση, πέρα από την ύδρευση, διευρύνοντας τον ρόλο της στη διαχείριση υδάτων.
Στόχοι της μεταρρύθμισης σύμφωνα με την κυβέρνηση
Το Υπουργείο υποστηρίζει ότι η μεταρρύθμιση είναι μέρος μιας «Εθνικής Στρατηγικής για τα Ύδατα», με σκοπό τον εκσυγχρονισμό της διαχείρισης.
Γίνεται λόγος για οικονομίες κλίμακας, καλύτερη αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού και πιο αποτελεσματική λειτουργία μέσα από λιγότερους, μεγαλύτερους φορείς.
Παρουσιάζεται ένα πλέγμα 103 έργων υποδομής σε 63 Δήμους (αφαλατώσεις, επισκευές και αναβαθμίσεις δικτύων, κατασκευή νέων δικτύων) συνολικού προϋπολογισμού 142 εκατ. ευρώ, ως μέρος της ευρύτερης προσπάθειας.
Ρυθμίζεται επίσης η διευθέτηση χρεών των Δημοτικών Επιχειρήσεων Ύδρευσης και Άρδευσης προς παρόχους ενέργειας, ύψους 200 εκατ. ευρώ, ώστε να «καθαριστεί» το οικονομικό τους παρελθόν.
Έντονη κριτική για την έλλειψη διαβούλευσης
Κεντρική κριτική αφορά την απουσία ουσιαστικής διαβούλευσης με τους Δήμους, την ΚΕΔΕ και την ΕΔΕΥΑ, παρότι επηρεάζονται άμεσα από τις αλλαγές.
Οι φορείς αυτοί δεν κλήθηκαν καν σε ακρόαση στην αρμόδια επιτροπή της Βουλής, γεγονός που οδήγησε σε ανακοινώσεις για προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας.
Δεν παρουσιάστηκε οικονομοτεχνική μελέτη που να τεκμηριώνει τη βιωσιμότητα των υποχρεωτικών συγχωνεύσεων και την πραγματική επίπτωση στις τοπικές κοινωνίες.
Η Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων, Ενέργειας και Υδάτων (ΡΑΑΕΥ), που θα ελέγχει τιμολόγια και παρόχους, επίσης δεν συμμετείχε στη διαδικασία διαβούλευσης.
Ζήτημα συνταγματικότητας και μεταφοράς δημοτικής περιουσίας
Η υποχρεωτική επέκταση ΕΥΔΑΠ και ΕΥΑΘ σε όμορους Δήμους χωρίς συναίνεση των τοπικών κοινωνιών χαρακτηρίζεται αντισυνταγματική και επιχειρησιακά προβληματική.
Δημοτική περιουσία που δημιουργήθηκε με δημοτικά τέλη, εθνικά και ευρωπαϊκά κονδύλια, μεταφέρεται σε ανώνυμες εταιρείες εισηγμένες στο χρηματιστήριο, αλλάζοντας τον χαρακτήρα της διαχείρισης του νερού.
Η κίνηση αυτή θεωρείται ότι απομακρύνει τη διαχείριση από τους πολίτες και ενισχύει τον κίνδυνο το νερό να αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα και όχι ως βασικός δημόσιος πόρος.
Κατακερματισμός ευθυνών στα όμβρια και την αντιπλημμυρική προστασία
Το νομοσχέδιο μεταφέρει την ευθύνη για δίκτυα ομβρίων στην ΕΥΔΑΠ και την ΕΥΑΘ, ενώ ο καθαρισμός φρεατίων παραμένει στους Δήμους.
Η διάσπαση αυτή δημιουργεί ασαφή όρια ευθύνης σε περίπτωση πλημμύρας: ποιος είναι υπεύθυνος για φραγμένα φρεάτια, ανεπαρκείς αγωγούς ή καθυστερημένα έργα;
Τονίζεται ότι η αντιπλημμυρική προστασία χρειάζεται ενιαίο επιχειρησιακό σχεδιασμό, κοινά πληροφοριακά συστήματα, σαφή χρηματοδότηση και ξεκάθαρη κατανομή αρμοδιοτήτων, όχι πολυδιάσπαση.
Αδυναμίες της στρατηγικής και ανάγκη ενίσχυσης των δημοτικών φορέων
Παρότι αναγνωρίζονται προβλήματα όπως η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού (υδρογεωλόγοι, γεωπόνοι, μηχανικοί, περιβαλλοντολόγοι), δεν συνοδεύονται από σχέδιο προσλήψεων.
Προτείνεται η ενίσχυση των ΔΕΥΑ, ΕΥΔΑΠ, ΕΥΑΘ, Περιφερειών και ελεγκτικών μηχανισμών με μόνιμο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό, πριν από οποιαδήποτε αναδιάρθρωση.
Επισημαίνεται ότι πολλά έργα φραγμάτων, αρδευτικών δικτύων και αντιπλημμυρικών έργων έχουν απενταχθεί από χρηματοδοτήσεις (Ταμείο Ανάκαμψης, ΕΣΠΑ), μένοντας ημιτελή.
Οι μεγάλες απώλειες νερού στα δίκτυα αποδίδονται σε παλαιότητα υποδομών και ελλιπή συντήρηση, και όχι στη μορφή των φορέων, και χρειάζονται δημόσιες επενδύσεις για αντικατάσταση αγωγών, τηλεμετρία και εντοπισμό διαρροών.
Κίνδυνος αυξήσεων στα τιμολόγια και ανάγκη προστασίας της βασικής κατανάλωσης
Τίθεται σοβαρό ερώτημα κατά πόσο οι αναγκαίες επενδύσεις και το κόστος λειτουργίας θα μετακυλιστούν στους καταναλωτές μέσω αυξήσεων.
Η πλήρης ανάκτηση κόστους μπορεί, αν εφαρμοστεί μηχανιστικά, να επιβαρύνει δυσανάλογα τα νοικοκυριά, τις φτωχότερες περιοχές, τα νησιά και τους δήμους με μεγάλη εποχική τουριστική πίεση.
Η βασική ανθρώπινη κατανάλωση νερού πρέπει να έχει προσιτή τιμή, ενώ οι υψηλότερες χρεώσεις να στοχεύουν την υπερκατανάλωση, σπατάλη, μεγάλες εμπορικές χρήσεις και μη ορθολογική άρδευση.
Αναγκαίο θεωρείται ένα σαφές μεταβατικό πλαίσιο, κοινωνικά τιμολόγια και ειδικές προβλέψεις για υποδομές που λειτουργούν κυρίως σε περιόδους αιχμής.
Ο ρόλος της γεωργίας και η πραγματική καρδιά της λειψυδρίας
Υπογραμμίζεται ότι περίπου 85% του νερού στην Ελλάδα καταναλώνεται στον αγροτικό τομέα, άρα εκεί βρίσκεται η κύρια πίεση στον υδατικό πόρο.
Παρόλα αυτά, η μεταρρύθμιση εστιάζει κυρίως στην ύδρευση και όχι στην αναδιάρθρωση καλλιεργειών ή στον εκσυγχρονισμό των αρδευτικών συστημάτων.
Αναφέρεται η περιορισμένη κατανομή πόρων από το Ταμείο Ανάκαμψης σε εγγειοβελτιωτικά έργα, παρά το ότι εκεί υπάρχουν οι μεγαλύτερες δυνατότητες εξοικονόμησης νερού.
Προτείνεται πλήρης καταγραφή γεωτρήσεων, έλεγχος αντλήσεων, αλλαγή αρδευτικών πρακτικών και στήριξη συλλογικών δημόσιων υποδομών άρδευσης, ώστε να ευθυγραμμιστούν οι καλλιέργειες με τη φέρουσα ικανότητα κάθε περιοχής.
Υπερτουρισμός, νησιά και λειψυδρία
Η λειψυδρία εμφανίζεται έντονα σε νησιωτικές και παράκτιες περιοχές το καλοκαίρι, λόγω υπερβολικής αύξησης πληθυσμού από τον τουρισμό.
Παρόλα αυτά, η μεταρρύθμιση δεν συνδέεται με όρια τουριστικής ανάπτυξης, περιορισμούς σε νέες ξενοδοχειακές μονάδες ή εξορθολογισμό χρήσεων νερού σε τουριστικούς προορισμούς.
Το πρόβλημα συνδέεται με την υπέρβαση της φέρουσας ικανότητας των νησιών και των οικοσυστημάτων, χωρίς να λαμβάνονται μέτρα για ισορροπία ανάμεσα σε τουρισμό και υδατικά αποθέματα.
Παράλληλα, προχωρούν με fast track διαδικασίες δεκάδες μονάδες αφαλάτωσης, με σημαντικό κόστος και περιβαλλονικές επιπτώσεις.
Φαραωνικά έργα, εκτροπές ποταμών και fast track διαδικασίες
Σημαντική κριτική ασκείται στο έργο «Εύρυτος», που προβλέπει μερική εκτροπή των ποταμών της Ευρυτανίας προς την Αττική, με προϋπολογισμό περίπου 750 εκατ. ευρώ.
Στο νομοσχέδιο επιχειρείται νομοθετική προέγκριση της εκτροπής των ποταμών, χωρίς πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση και χωρίς να ακολουθούνται όλες οι διαδικασίες του ευρωπαϊκού δικαίου.
Επισημαίνεται ότι τα σχέδια διαχείρισης υδάτων του 2024 δεν προβλέπουν τέτοια έργα εκτροπής, άρα προκύπτει ερώτημα για ποιο λόγο προωθούνται τώρα ως λύση.
Παράλληλα, δεκάδες έργα αφαλάτωσης και άλλα μεγάλα έργα προωθούνται με fast track διαδικασίες και απευθείας αναθέσεις, χρησιμοποιώντας τη λειψυδρία ως επιχείρημα για παρέκκλιση από κανόνες διαφάνειας.
Ανάγκη για ολοκληρωμένη και δημόσια στρατηγική νερού
Προτείνεται η διαχείριση του νερού να γίνεται σε επίπεδο λεκάνης απορροής, με βάση τη φυσική ενότητα του υδατικού συστήματος και όχι τα διοικητικά ή εταιρικά όρια.
Η διαχείριση πρέπει να είναι ολοκληρωμένη, συνδέοντας ύδρευση, άρδευση, αποχέτευση, αντιπλημμυρική προστασία, προστασία οικοσυστημάτων, χρήσεις γης, γεωργία, τουρισμό, βιομηχανία και κλιματική προσαρμογή.
Τονίζεται η ανάγκη για ενιαία δημόσια πλατφόρμα ανοιχτών δεδομένων (ποσότητες, ποιότητα, απώλειες, διαρροές, γεωτρήσεις, έργα, τιμολόγια, ρύπανση), ώστε η ψηφιοποίηση να μην καταλήξει σε «μαύρο κουτί».
Βασική θέση είναι ότι το νερό και οι υπηρεσίες ύδρευσης, αποχέτευσης και άρδευσης πρέπει να παραμείνουν υπό δημόσια, δημοτική ή κοινωνικά ελεγχόμενη διαχείριση, με πραγματική λογοδοσία.
Αν βρήκες αυτές τις πληροφορίες χρήσιμες ή έμαθες κάτι που δεν γνώριζες, μπορείς να μοιραστείς το κείμενο με άλλους και να ρίξεις μια ματιά σε άλλα σχετικά θέματα στην ιστοσελίδα, για να δεις πώς συνδέονται μεταξύ τους οι συζητήσεις γύρω από το νερό και τις δημόσιες υποδομές.