γράφει ο
Σημειώσεις:
1Paul Kennedy, Η Άνοδος και η Πτώση των Μεγάλων Δυνάμεων. Οικονομική Μεταβολή και Στρατιωτική Σύγκρουση από το 1500 ως το 2000, τόμος Α1, Αξιωτέλλης, Αθήνα, σ. 563-564, 571-599.
2[International Monetary Fund (ΙMF)], “GDP based on PPP, share of world (%)”, https://www.imf.org/external/datamapper/PPPSH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD/APQ. Επίσης η Κίνα καταλαμβάνει το 27% της παγκόσμιας παραγωγής προϊόντων με τις Ηνωμένες Πολιτείες να ακολουθούν με 17%. [World Bank (WB) Data Group], “Manufacturing,
value added (current US$)”, https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?end=2024&most_recent_value_desc=true&start=
1960&view=chart.
3[United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD)], Handbook of Statistics, United Nations Publications, New York (2025), σ. 4-5, 10, 24, 39, 40, 42-44, 47-48, https://unctad.org/system/files/ official-document/tdstat50_en.pdf· του ίδιου Review of Maritime Transport 2025: Staying the course in turbulent waters, United Nations Publications, New York (2025), σ. 45, 101, 103-104, https://unctad. org/system/files/official-document/rmt2025_en.pdf· [United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UNESCAP)], Trade in goods and services outlook in Asia and the Pacific 2024/2025, 2 0 2 4 , h t t p s : / / r e p o s i t o r y . u n e s c a p . o r g / s e r v e r / a p i / c o r e / bitstreams/43cb1e18-f351-4ff4-b251-e20ac27bf885/content· Lloyd’s List, “One Hundred Container Ports”, 2025, https://www.lloydslist. com/one-hundred-container-ports-2025.
4[World Bank (WB) Data Group], “Exports of goods and services (BoP, current US$)”, https://data.worldbank.org/indicator/BX.GSR.GNFS. CD?most_recent_value_desc=true&view=map· Roland Rajah & Ahmed Albayrak, “China versus America on global trade”, 30.01.2025, κή συρρίκνωση του λεγόμενου «Δυτικού Κόσμου» (βλ. Διάγραμμα 2 και Πίνακα 1) έχει εγείρει διάφορα ερωτήματα όσον αφορά στην εξέλιξη του καπιταλιστικού συστήματος και πιο συγκεκριμένα στην αναδιάταξη των συσχετισμών ισχύος μεταξύ ιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Αξιοποιώντας εργαλεία, όπως το Maddison Project (βλ. παρακάτω) και τον κλάδο «World History» ή «Global History», έχει γίνει μια προσπάθεια να εξεταστεί η ανθρώπινη ιστορία ως ένα παγκόσμιο σύστημα αλληλεπίδρασης από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, φωτίζοντας την ιστορία, τη δυναμική και την καθοριστική συμβολή κρατικών σχηματισμών άλλων ηπείρων εκτός της Ευρώπης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την Ασία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, διευρύνθηκε το οπτικό πεδίο της ιστορικής αφήγησης και ανάλυσης σε σχέση με το ευρωκεντρικό ή «δυτικοκεντρικό» πλαίσιο που γεννήθηκε και κυριάρχησε ακριβώς την περίοδο που η «Δύση» κυριάρχησε σε παγκόσμια κλίμακα, με προεξάρχουσα δύναμη τον 19ο αιώνα την Βρετανική Αυτοκρατορία και τις ΗΠΑ κατά τη μακρά διάρκεια του 20ου αιώνα. Αντίστροφα, για την Κίνα, το μεγαλύτερο μέρος της παραπάνω χρονικής περιόδου ονομάστηκε «Αιώνας της Ταπείνωσης» (1839-1949), καθώς υπέστη διαδοχικές επεμβάσεις και ήττες από τις «Δυτικές Δυνάμεις» (κυρίως Αγγλία), τη Ρωσία και την Ιαπωνία, με αποτέλεσμα να υπογράψει ταπεινωτικές συνθήκες και να χάσει κομμάτια της επικράτειάς της.
Μια από τις πρώτες προσπάθειες για να ξεπεραστεί η ευρωκεντρική αντίληψη ήταν το επικό έργο της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ, Παγκόσμια Ιστορία, καθώς επίσης και το βιβλίο του William H. McNeill, The Rise of the West. A History of the Human Community5. Σε αυτή τη ρότα συνέχισε και ο γνωστός στην Ελλάδα για το πολύκροτο βιβλίο ιστορίας της Α’ Λυκείου, Ιστορία του ανθρώπινου γένους, Λευτέρης Σταυριανός, ο οποίος αναφέρει ότι το υψηλό οικονομικό επίπεδο στις τότε επικράτειες της Κίνας και της Ινδίας επέτρεψε στους αρχαίους πολιτισμούς που αναπτύχθηκαν σε https://interactives.lowyinstitute.org/features/china-versus-americaon-global-trade/· [State Council of the People’s Republic of China]“China remains world’s largest trading nation in goods for 8 consecutive years: official”, 07.02.2025, https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202502/07/content_WS67a5c74dc6d0868f4e8ef714.html
5Άλλες χαρακτηριστικές προσπάθειες είναι του Fernand Braudel, Civilization and Capitalism, 15th-18th Century (volume I-III) και του Immanuel Wallerstein, The Modern World System (volume I-IV) οι οποίες, σύμφωνα με κάποιες απόψεις, αν και είναι μέσα στο πλαίσιο που
περιγράψαμε, διολισθαίνουν ευρωκεντρικά σε κάποια ζητήματα. Βλ. Janet L. Abu-Lughod, Before European Hegemony: The World System, A.D.1250-1350, Oxford University Press, Oxford (1989), σ. 9-11· Andre Gunder Frank, ReORIENT. Global Economy in the Asian Age, University of California Press, Berkeley/Los Angeles/London (1998), σ. xxii-xxiii.
6Fernand Braudel, Η Γραμματική των Πολιτισμών, ΜΙΕΤ, Αθήνα (2002), σ. 278, 281-283, 317, 334-335· L. S. Stavrianos The world since 1500. A global history, Prentice Hall, New Jersey, 4th ed. (1982), σ. 23-25.
7Μετά τον κατακερματισμό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε μικρότερα βασίλεια, υπήρξαν «διάδοχοι» αυτοκρατορικοί σχηματισμοί (π.χ. Βυζαντινή Αυτοκρατορία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είτε επί Καρλομάγνου είτε μεταγενέστερα επί Καρόλου Ε’ των Αψβούργων), οι οποίοι, αν και έκαναν αισθητή την παρουσία τους στον ευρωπαϊκό χώρο, δεν κατόρθωσαν να κυριαρχήσουν σε ολόκληρη την ήπειρο ή έστω στο μεγαλύτερο τμήμα της. Βλ. Τσαρλς Τίλλυ, Εξαναγκασμός, Κεφάλαιο και Ευρωπαϊκά Κράτη 990–1992 μ. Χ., Κυρομάνος, (Θεσσαλονίκη) (2008), σ. 223· Serge Berstein & Pierre Milza, Iστορία της Ευρώπης, τόμος 1, Αλεξάνδρεια, Αθήνα (1997), σ. 55-78, 83-103, 339-349.
8Ο όρος Κοινή Εποχή (Κ.Ε.) είναι ένα σύστημα υπολογισμού των ετών που αφορά την περίοδο που ξεκινάει από το έτος 1 και μετά. Για αναφορές σε χρονολογίες πριν από το έτος 1, χρησιμοποιείται αντίστοιχα ο όρος π.Κ.Ε. (προ Κοινής Εποχής). Πρόκειται για ένα σύστημα χρονολογικής καταγραφής, το οποίο είναι ισοδύναμο με τη μετά Χριστόν (μ.Χ.) και τη προ Χριστού (π.Χ) χρονική περίοδο αντίστοιχα. «Γεννήτωρ» αυτού του ουδέτερου θρησκευτικά-πολιτισμικά συστήματος χρονολόγησης θεωρείται ο μεγάλος Γερμανός αστρονόμος και μαθηματικός, Γιοχάνες Κέπλερ, ο οποίος τον 17ο αιώνα χρησιμοποίησε τον όρο anno aerae nostrae vulgaris, δηλαδή έτος της κοινής μας εποχής.
9Αngus Maddison, Growth and Interaction in the World Economy. The Roots of Modernity, The AEI Press Publisher for the American Enterprise Institute, Washington (2005), σ. 8.
10Η έννοια του πολιτισμού χρησιμοποιείται εδώ επί τη βάσει της συλλογιστικής που ανέπτυξε ο Μπρωντέλ, ο οποίος βλέπει τον πολιτισμό με έναν «ολιστικά υλιστικό» τρόπο, ως συνάρτηση δηλαδή εκείνων των κοινωνικών, οικονομικών, γεωγραφικών και πνευματικών παραγόντων, οι οποίοι αναδεικνύουν με διακριτό τρόπο τη συλλογική αντίληψη και πρακτική που ανέπτυξε μια ευρύτερη ομάδα ανθρώπων μέσα σε ένα ιστορικό συνεχές. Braudel, ό.π., σ. 51-94.
11 Abu-Lughod. ό.π., σ. 216-217.
12 Frank, ό.π., σ. 260· Maddison, ό.π., σ. 59-63· J. M. Hobson, Eas tern Origins of Western Civilisation, Cambridge University Press, Cambridge (2004), σ. 51-61· Eric H. Mielants, Why Europe? The Rise of the West in World History, Temple University Press, Philadelphia (2007), σ. 54-55· Paul Kennedy, Η Άνοδος και η Πτώση των Μεγάλων Δυνάμεων. Οικονομική Μεταβολή και Στρατιωτική Σύγκρουση από το 1500 ως το 2000, τόμος Α, Αξιωτέλλης, Αθήνα (1990), σ. 38.
13 W. H. McNeill, The Pursuit of Power – Technology, Armed Force, and Society since A.D. 1000, University of Chicago Press, Chicago (1982), σ. 24-62.
14 Stavrianos, ό.π., σ. 8-10.
15 Kenneth Pomeranz, The World That Trade Created. Society, Culture, And the World Economy, 1400 to the Present, Routledge, New York, 3rd ed. (2015), σ. 18-19.
16 Hobson, ό.π., σ. 30, 38-41. Το δίκτυο αυτό συνεχίστηκε και αναβαθμίστηκε από έναν άλλον λαό με διαφορετικές καταβολές, ο οποίος εισήλθε δυναμικά στην παγκόσμια ιστορία τον 13ο-14ο αιώνα. Πρόκειται για τους Μογγόλους, οι οποίοι κυριάρχησαν στην εκτεταμένη χερσαία μάζα της Ευρασίας και δημιουργήσαν μια τεράστια αυτοκρατορία που περιελάμβανε την Κίνα, την Κορέα, το Θιβέτ, την Κεντρική Ασία, την Περσία, την Χορασμία, τον Καύκασο, την Ανατολία, τα Ρωσικά Πριγκιπάτα και ένα μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης. Σε αυτήν την αχανή έκταση, διασφάλισαν και επέκτειναν τα προηγούμενα εμπορικά δίκτυα, δημιουργώντας τελικά έναν άνευ προηγουμένου ενιαίο και συνεκτικό εμπορικό χώρο/διάδρομο («Δρόμος του Μεταξιού») μεταξύ «Ανατολής» και «Δύσης» Alexander Anievas & Kerem Nişncığu, How the West Came to Rule. The geopolitical origins of capitalism Pluto Press, London (2015), σ. 71-75· Abu-Lughod. όπ.,156-183· Hobson, όπ., σ. 44-45Ball Warwick, Rome in the East: The Transformation of an Empire, Routledge, London (2016), σ. 154, 156.
17 Μarshall G. S. Hodgson, Rethinking World History. Essays on Europe, Islam and World History (Studies in Comparative World History), Cambridge University Press, Cambridge (1993), σ. 98· Stavrianos όπ., σ. 10-17.
18 Perry Anderson, El Estado Absolutista, Siglo XXI editores, 15a edició, Madrid/Mexico (1998), σ. 375-403· Kennedy, όπ., σ. 24, 26, 42-44, 51-52, 62· Anievas & Nişncığu, όπ., σ. 99-104.
19 Leften Stavros Stavrianos, Global Rift. The Third World Comes of Age, William Morrow & Co, New York (1981), σ. 141-142.
20 Stavrianos The world since 1500. A global history, σ. 91-98, 112-115, 117-122. Η δυναμική των Ολλανδών ήταν τέτοια που ο Μαρξ θεωρούσε την Ολλανδία ως πρότυπο καπιταλιστικό έθνος κατά τον 17ο αιώνα, το οποίο είχε αναπτύξει πλήρως το αποικιακό σύστημα, με επίκεντρο τον έλεγχο του εμπορίου στις Ανατολικές Ινδίες (Ινδονησία) και των θαλάσσιων μεταφορών μεταξύ νοτιοδυτικής και βορειανατολικής Ευρώπης. Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος Ι, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα (2002), σ. 776-779.
21 Frank Perlin, «Proto-Industrialization and Pre-Colonial South Asia», Past & Present., 98 (1983), σ. 31-32.
22 Wolfgang Keller & Carol H. Shiue, “The Economic Consequences of the Opium War”, NBER Working Paper 29404 (2021), https://doi.org/10.3386/w29404.
23 Kennedy, ό.π., σ. 62-68.
24 Angus Maddison, Contours of the World Economy I-2030 AD, Oxford University Press, Oxford/New York (2007), σ. 381.
25 Hobson, ό.π., σ. 85-86· Jack Goldstone, Why Europe? The Rise of the West in World History 1500-1850, McGraw-Hill, New York (2009), σ. 28-31.
26 Paul Bairoch, “International industrialization levels from 1750 to 1980”, Journal of European Economic History, 11 (1982), σ. 296.
27 Adam Smith, Έρευνα για τη φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών, Το Βήμα (2010), σ. 239, 300, 433.
28 Εξίσου ενδεικτικό της όλης κατάστασης είναι και το γεγονός ότι το Λονδίνο παίρνει τα ηνία από το Πεκίνο ως η πολυπληθέστερη πόλη στον κόσμο μόλις το 1850. Βλ. Frank, ό.π., σ. 262.
29 Maddison, ό.π., 381.
30 Bairoch, ό.π., σ. 304.
31 Maddison, Growth and Interaction in the World Economy, σ. 11.
32 Jean-Laurent Rosenthal & Roy Bin Wong, Before and Beyond Divergence. The Politics of Economic Change in China and Europe, Harvard University Press (Cambridge, Massachussetts) (2011), σ. 1.
33 Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι ένα από τα πλέον σύνθετα ζητήματα και εκ των πραγμάτων δε θα μπορούσε να απαντηθεί στο πλαίσιο του παρόντος άρθρου. Παρ’ όλα αυτά, θα μπορούσαμε να αναφέρουμε ακροθιγώς ότι ο καπιταλισμός αναπτύχθηκε πρώτα στην υστερομεσαιωνική Ευρώπη με λίκνο του την Αγγλία, επειδή διαμορφώθηκαν ιδιαίτερες κοινωνικές σχέσεις παραγωγής στην αγγλική ύπαιθρο τον 15ο-16ο αιώνα (ιδιοκτήτες γης, ενοικιαστές γης, μισθωτοί εργάτες). Σύμφωνα με την μαρξιστική προσέγγιση, η αποστέρηση των μέσων παραγωγής από τους παραγωγούς (απογύμνωση), η μισθωτή εργασία, η γένεση των καπιταλιστών-αγροτών, η συνακόλουθη δημιουργία εσωτερικής αγοράς για το κεφάλαιο και ο ανταγωνισμός δημιούργησαν μόνιμη πίεση για αύξηση της παραγωγικότητας και συσσώρευση κεφαλαίου δημιουργώντας έτσι μια αυτοτροφοδοτούμενη δυναμική, η οποία δεν εμφανίστηκε με την ίδια μορφή στην Κίνα και την Ινδία. Αυτή η εσωτερική δυναμική ενισχύθηκε από τη λεηλασία των αποικιών και την εισροή πλούτου, η οποία με τη σειρά της επιτάχυνε τη συσσώρευση κεφαλαίου. Νεότερες προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στους υψηλούς μισθούς και τη φθηνή ενέργεια, την πρόσβαση σε άνθρακα και αποικιακούς πόρους, τη δημιουργία κρατικών και θεσμικών μηχανισμών που προστάτευαν την ιδιοκτησία και τη συσσώρευση κεφαλαίου, στοιχεία που είχαν ήδη επισημάνει ο Σμιθ και ο Μαρξ.
Αντίθετα, στην Κίνα και την Ινδία κυριάρχησαν σταθερές μορφές μικροϊδιοκτησίας και εντατικής εργασίας, που δεν προωθούσαν την ίδια καπιταλιστική δυναμική. Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος Ι, σ. 738-788· Ellen Meiskins Wood, The Origin of Capitalism: A Longer View, Verso, Λονδίνο/Νέα Υόρκη (2002), σ. 88-142· Robert Brenner, “Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe”, Past & Present, 70 (1976), σ. 37-46· του ίδιου, “The Agrarian Roots of European Capitalism”, στο ίδιο, 97 (1985), σ. 18-25· Robert Brenner & Christopher Isett, “England’s Divergence from China’s Yangzi Delta: Property Relations, Microeconomics, and Patterns of Development”, Journal of Asian Studies, 61 (2) (2002), σ. 627-639· Robert C. Allen, The British Industrial Revolution in Global Perspective, Cambridge University Press, Cambridge (2009), σ. 30-38, 68-81· Kenneth Pomeranz, The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy, Princeton University Press, Princeton (2000), σ. 207-215, 264-274· Peer Vries, State, Economy and the Great Divergence, Bloomsbury, London, (2015), σ. 117–130· Douglass C. North, Institutions, Institutional Change and Economic Performance, Cambridge University Press, Cambridge (1990), σ. 54-60, 110-112· Smith, Έρευνα για τη φύση και τα αίτια του πλούτου των εθνών, σ. 128-129· R. Bin Wong, China Transformed: Historical Change and the Limits of European Experience, Cornell University Press, Ithaca (1997), σ. 83-96, 109-115.
34 Πρβλ. Frank, ReORIENT. ό.π., σ. 258-320· Goldstone, ό.π., σ. 162-177.
35 Για τους παράγοντες που έπαιξαν ρόλο σε αυτήν την αναδιάταξη των ισορροπιών, βλ. Maddison, Growth and Interaction in the World Economy, σ. 55-66· Frank, ό.π., σ. 262-282. Σχετικά με τους λόγους της αναδιαμόρφωσης των ισορροπιών μεταξύ Ευρώπης (βλ. Αγγλία) και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, βλ. Anievas & Nişancıoğlu, ό.π., σ. 115-119.
36 Paul Kennedy, ό.π., σ. 24, 26.
37 Αν υπολογίζουμε δε το σύνολο του ΑΕΠ των χωρών της Ασίας, με εξαίρεση την Ιαπωνία, τότε αυτό αντιστοιχεί στο 71% του παγκόσμιου ΑΕΠ κατά το έτος 1 Κ.Ε για να φτάσει το 36% κατά το έτος 1870, όταν πλέον ο «Δυτικός Κόσμος» ξεπερνάει τις ασιατικές δυνάμεις στην κατανομή του παγκόσμιου ΑΕΠ (43%). Maddison, Contours of the World Economy I-2030 AD, σ. 381.
38 Καρλ Μαρξ, Το Κεφάλαιο τόμοςΙΙΙ, ΣύγχρονηΕποχή Αθήνα(1978), σ. 1008.
39 [International Monetary Fund (ΙMF)], “GDP based on PPP, share of world (%)”, https://www.imf.org/external/datamapper/PPPSH@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD/CHN/IND/BRA/IDN/RUS/USA/JPN/DEU/FRA/GBR
40 Β.Ι. Λένιν Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, Μορφωτικές Εκδόσεις, Αθήνα (1977).
41 Η Ταϊβάν (Φορμόζα) αποτελεί πεδίο σκληρής αντιπαράθεσης μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, το οποίο μπορεί να πάρει εκρηκτικές διαστάσεις. Lindsay Maizland & Clara Fong «Why China-Taiwan Relations Are So Tense», 19.03.2025, https://www.cfr.org/backgrounder/china-taiwanrelations-tension-us-policy-trump#chapter-title-0-5· [Institute for the Study of War], «China & Taiwan Update», 12.12.2025, https://understandingwar.org/research/china-taiwan/china-taiwan-weeklyupdate-december-12-2025/
42 Clara Fong, “The China-India Relationship: Between Cooperation and Competition”, 10.09.2025, https://www.cfr.org/backgrounder/chinaindia-relationship-between-cooperation-and-competition
43 Alessia Caruso & Tim Rühlig, “The dependence gap in Russia-China relations”, 02.10.2025, https://www.iss.europa.eu/publications/analysis/dependence-gap-russia-china-relations#:~:text=Military%20t i e s . % 2 0 O n % 2 0 t h e % 2 0 m i l i t a r y % 2 0 f r o n t % 2 C % 2 0 China,scale%2C%20while%20continuing%20to%20trade%20 military%20equipment.
44 Πρβλ. Kennedy, Η Άνοδος και η Πτώση των Μεγάλων Δυνάμεων, τόμος Α1, Αξιωτέλλης, Αθήνα, σ. 678.
πηγή: αντιτετράδια της εκπαίδευσης, τ. 141