Φανταστείτε έναν 21χρονο Ισραηλινό Εβραίο που επιστρέφει από τον στρατό με τραυματισμένο πόδι, σοβαρό ψυχικό φορτίο και ελάχιστες προοπτικές. Ζει μακριά από το Τελ Αβίβ, σε μια πολυκατοικία χτισμένη τη δεκαετία του 1950, σήμερα υπερπλήρης και παραμελημένη. Η πρόσβαση σε γιατρούς και ψυχολόγους είναι εξαιρετικά δύσκολη, οι μισθοί χαμηλοί, το ενοίκιο δυσανάλογο και οι φίλοι του βυθίζονται σε PTSD. Το ερώτημα που αναδύεται είναι αν όλες οι θηριωδίες, οι επιθέσεις σε χωριά στον Λίβανο, ο ρατσισμός και ο μιλιταρισμός άξιζαν τη θυσία.
Σχετικά Άρθρα
Η εμπειρία αυτή δεν παρουσιάζεται σχεδόν ποτέ στα δυτικά ΜΜΕ. Η κυρίαρχη εικόνα για το Ισραήλ είναι μια χώρα «σύγχρονη, δυτική, πλούσια», όταν στην πραγματικότητα πολλοί πολίτες ζουν σε βαθιά κοινωνική και οικονομική επισφάλεια.
Η προσεκτικά φτιαγμένη βιτρίνα του Ισραήλ
Η διεθνής εικόνα του Ισραήλ χτίζεται έντονα γύρω από το Τελ Αβίβ και τμήματα της Ιερουσαλήμ: τουριστικά βίντεο δείχνουν νέους με ευρωπαϊκή εμφάνιση, παραλίες, κλαμπ, εστιατόρια και «3.000 χρόνια ιστορίας». Στόχος είναι η ταύτιση με τη δυτική μεσαία τάξη, αλλά και η προσέλκυση θρησκευτικού τουρισμού, ιδιαίτερα από χριστιανικές ευαγγελικές κοινότητες που οργανώνουν προσκυνηματικές εκδρομές.
Παράλληλα, στα social media κυκλοφορούν συνεχώς βίντεο που υμνούν τη νυχτερινή ζωή, τα κλαμπ και τις παραλίες του Τελ Αβίβ. Συχνά, βέβαια, αυτά τα μέρη είναι χτισμένα πάνω σε χώρους όπου υπήρξαν μαζικές σφαγές Παλαιστινίων κατά τη Νάκμπα, γεγονός που σβήνεται από το αφήγημα.
Η τουριστική προώθηση δεν έχει χώρο για φτώχεια, παραμελημένες γειτονιές, εθνοτικές ιεραρχίες ή καταρρέουσες υποδομές. Το αποτέλεσμα είναι μια εξαιρετικά επιλεκτική απεικόνιση της πραγματικότητας.
Φτώχεια σε ένα ανεπτυγμένο κράτος
Παρά τη δυτική εικόνα, το Ισραήλ καταγράφει από τις υψηλότερες φτώχειες στον ΟΟΣΑ. Σχεδόν 2 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας σε πληθυσμό 9–10 εκατομμυρίων.
Κάποια βασικά δεδομένα:
- Το ποσοστό φτώχειας φτάνει περίπου 20–21%, σχεδόν διπλάσιο του μέσου όρου του ΟΟΣΑ.
- Η παιδική φτώχεια αγγίζει σχεδόν το 28–29%, από τα υψηλότερα ποσοστά παγκοσμίως στον ανεπτυγμένο κόσμο.
- Ιδιαίτερα φτωχές είναι οι αραβικές κοινότητες και πολλές υπερ-ορθόδοξες γειτονιές.
- Υπάρχουν πόλεις όπου σχεδόν οι μισοί κάτοικοι ζουν σε φτώχεια.
Η πολιτική των κυβερνήσεων, ειδικά των συντηρητικών, έχει δώσει προτεραιότητα σε αμυντικές δαπάνες εις βάρος υγείας, παιδείας και κοινωνικών υπηρεσιών. Ο πρωθυπουργός εξηγεί ευθέως ότι «αν δίνεις κάπου, πρέπει να παίρνεις από αλλού», δικαιολογώντας τις περικοπές ως αναγκαίες για τη χρηματοδότηση του στρατού.
Κατάρρευση του συστήματος υγείας και δημόσιων υπηρεσιών
Η εικόνα στο σύστημα υγείας είναι ενδεικτική της γενικότερης κρίσης:
- Υπάρχει σοβαρή έλλειψη γιατρών, με πάνω από τους μισούς σε ηλικία συνταξιοδότησης.
- Πολλοί γιατροί μετακινούνται σε ιδιωτική πρακτική ή μεταναστεύουν σε ευρωπαϊκές χώρες με καλύτερες απολαβές.
- Τα νοσοκομεία είναι υπερφορτωμένα, με μακρές λίστες αναμονής, ράντζα σε διαδρόμους και ελάχιστους πόρους.
- Στον χώρο της ψυχικής υγείας, τα ραντεβού για θεραπεία μπορεί να κλείνονται με αναμονή ενός έτους και πλέον.
Παράλληλα, η εκπαίδευση αντιμετωπίζει κύμα παραιτήσεων ανώτερων στελεχών, έλλειψη δασκάλων και συνεχές κλείσιμο τμημάτων, ενώ σε ορισμένους δήμους ζητείται από τους δημοτικούς υπαλλήλους να βοηθούν σε παιδικούς σταθμούς λόγω έλλειψης προσωπικού.
Όλα αυτά οδηγούν σε μια κοινοβουλευτικά δημοκρατική χώρα που όμως λειτουργεί όλο και περισσότερο σαν «κέλυφος», με θεσμούς εξαντλημένους και κενά καλυμμένα από κομματικούς διορισμούς.
Εκρηκτικό κόστος ζωής και στεγαστική κρίση
Το κόστος ζωής στο Ισραήλ είναι πολύ υψηλό, ειδικά στα τρόφιμα και στα ενοίκια. Ακόμη και βασικές αγορές σούπερ μάρκετ μπορούν να φτάσουν επίπεδα που σοκάρουν ακόμη και Ευρωπαίους επισκέπτες. Οι μισθοί δεν ακολουθούν την ίδια πορεία, με αποτέλεσμα πολλοί να ζουν μόλις στο όριο της επιβίωσης.
Η στέγη αποτελεί κεντρικό πρόβλημα. Πολλά σπίτια χτισμένα στη δεκαετία του 1950 ως δημόσιες κατοικίες έχουν μετατραπεί σε ιδιωτικά ακίνητα και ενοικιαζόμενα δωμάτια, συχνά σε άθλια κατάσταση, με υπερβολική πυκνότητα κατοίκων και ελάχιστους κοινόχρηστους χώρους.
Από «σοσιαλιστική» στέγαση σε νεοφιλελεύθερο χάος
Στις πρώτες δεκαετίες του, το Ισραήλ λειτούργησε με ένα μοντέλο που συνδύαζε εθνικισμό και κρατικό σοσιαλισμό.
Κεντρικές πτυχές της αρχικής στεγαστικής πολιτικής:
- Μαζική δημόσια κατοικία για νέους μετανάστες Εβραίους, με μικρά αλλά ισότιμα διαμερίσματα.
- Πολλές γειτονιές σχεδιάστηκαν με άφθονους ανοιχτούς χώρους, πάρκα, κοινές αυλές, ακόμη και μικρούς κήπους για καλλιέργεια λαχανικών, ώστε να ενισχυθεί η «σχέση με τη γη».
- Ο σχεδιασμός στόχευε στην κοινωνική συνοχή μεταξύ Εβραίων που έρχονταν από εντελώς διαφορετικές χώρες.
Από τη δεκαετία του 1970–1980, η οικονομία μεταστράφηκε σε καπιταλιστική – νεοφιλελεύθερη. Η δημόσια κατοικία ιδιωτικοποιήθηκε, τα παλιά κτίρια παρέμειναν, αλλά:
- Χωρίστηκαν σε περισσότερες και μικρότερες μονάδες.
- Η πυκνότητα δόμησης αυξήθηκε, ενώ τα αρχικά ιδεολογικά φορτία (ισότητα, κοινότητα, σύνδεση με τη γη) εγκαταλείφθηκαν.
- Η αστική ανανέωση πλέον νοείται κυρίως ως αύξηση τετραγωνικών και εμπορικής αξίας γης.
Το αποτέλεσμα είναι πολλές γειτονιές να έχουν μετατραπεί σε υπερφορτωμένες «πολυκατοικιακές ζώνες», χωρίς επαρκείς υπηρεσίες, υποδομές ή χώρους πρασίνου, με τους κατοίκους να πληρώνουν υψηλά ενοίκια σε ιδιώτες ιδιοκτήτες.
Εθνοτικές ιεραρχίες μέσα στον εβραϊκό πληθυσμό
Παρότι το νομικό σύστημα του Ισραήλ είναι δομημένο ως εβραϊκή υπεροχή έναντι των μη Εβραίων, στο εσωτερικό του εβραϊκού πληθυσμού υπάρχουν έντονες διαφοροποιήσεις:
- Οι Ashkenazi Εβραίοι (κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης) αποτελούν την ιστορική ελίτ σε πολιτική, οικονομία και πολιτισμό.
- Οι Mizrahi και Sephardi (Μέση Ανατολή, Βόρεια Αφρική, Ιβηρική, Βαλκάνια) αποτελούν μεγάλο μέρος του πληθυσμού αλλά έχουν βιώσει συστηματική περιθωριοποίηση, χαμηλότερα εισοδήματα και εγκατάσταση σε «δευτερεύουσες» πόλεις ή γειτονιές.
- Υπάρχουν ακόμη μικρότερες ομάδες, όπως Αιθίοπες Εβραίοι, ομάδες από την Ινδία ή οι λεγόμενοι Black Hebrew Israelites, που συχνά αντιμετωπίζουν ρατσισμό και δυσκολία ένταξης.
Τα πρώτα χρόνια, πολλές μη Ashkenazi κοινότητες κατευθύνθηκαν σε ανειδίκευτη εργασία και περιφερειακές πόλεις, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός «δεύτερου Ισραήλ» που νιώθει διαχρονικά αποκλεισμένο.
Παρόλα αυτά, ακόμη και οι περιθωριοποιημένοι Εβραίοι απολαμβάνουν νομικά δικαιώματα και προνόμια που στερούνται Παλαιστίνιοι πολίτες του Ισραήλ, Άραβες χριστιανοί και μουσουλμάνοι ή μετανάστες εργάτες. Το σύστημα λειτουργεί ως εβραϊκή υπεροχή με εσωτερική «λευκή» ιεραρχία, χωρίς να είναι ακριβώς αντιγραφή του αμερικανικού ή νοτιοαφρικανικού ρατσιστικού μοντέλου.
Κοινωνία σε αποσύνθεση και κύματα μετανάστευσης
Τα τελευταία χρόνια αυξάνεται ο αριθμός των Ισραηλινών που φεύγουν από τη χώρα, ακόμη και σε περίοδο που η επίσημη αφήγηση μιλά για «υπαρξιακή απειλή» και ανάγκη ενότητας.
Όσοι φεύγουν περιγράφουν:
- Απώλεια εμπιστοσύνης ότι το κράτος μπορεί να προστατεύσει τους πολίτες, ακόμη και σε βασικό επίπεδο ασφάλειας.
- Σοβαρή ανησυχία για το μαζικό μιλιταρισμό και την υποχρεωτική στράτευση των παιδιών τους.
- Αδυναμία να ζήσουν σε μια κοινωνία όπου η βία κατά των Παλαιστινίων αντιμετωπίζεται ως φυσιολογική και ο δημόσιος λόγος έχει γεμίσει με ανοιχτές εκκλήσεις για εξόντωση.
Την ίδια στιγμή, το κράτος συνεχίζει να ενθαρρύνει νέες εβραϊκές μετοικίσεις από το εξωτερικό, προβάλλοντας την ιδέα ότι μόνο στο Ισραήλ οι Εβραίοι είναι ασφαλείς. Αυτό επιτείνει την πίεση σε στεγαστική αγορά, υποδομές και κοινωνικό ιστό.
Ένας μιλιταριστικός, βίαιος και βαθιά ιεραρχικός χώρος
Η καθημερινότητα στο Ισραήλ χαρακτηρίζεται από:
- Πολύ μεγάλο ποσοστό πολιτών με στρατιωτική εκπαίδευση.
- Εκτεταμένη κατοχή όπλων στον πληθυσμό.
- Κανονικοποίηση της βίας, είτε μέσω στρατού είτε μέσω βίαιων ομάδων πολιτών (ιδιαίτερα απέναντι σε Παλαιστίνιους εργαζόμενους, οδηγούς λεωφορείων, προσωπικό καθαριότητας).
Η ύπαρξη ενός καθεστώτος απαρτχάιντ σημαίνει ότι οι Εβραίοι πολίτες έχουν πάντα τη δυνατότητα να συγκρίνουν τη δική τους ζωή με εκείνη των Παλαιστινίων σε Γάζα, Δυτική Όχθη ή εντός Ισραήλ. Ακόμη και όταν ζουν σε φτώχεια ή σε παραμελημένες γειτονιές, μπορούν να πουν: «τουλάχιστον δεν είμαι Παλαιστίνιος». Αυτή η σύγκριση λειτουργεί ως μηχανισμός απορρόφησης της δυσαρέσκειας και ενίσχυσης της αποδοχής του συστήματος.
Μια χώρα που καταρρέει προς τα μέσα
Συνολικά, διαμορφώνεται η εικόνα ενός κράτους όπου:
- Οι κοινωνικές υπηρεσίες και η υγεία καταρρέουν.
- Η φτώχεια και η ανισότητα αυξάνονται, παρά την αναπτυγμένη τεχνολογική οικονομία.
- Οι εθνοτικές ιεραρχίες διαπερνούν κάθε πτυχή της ζωής.
- Η εξωτερική πολιτική, με συνεχείς πολέμους και κλιμάκωση με Λίβανο, Γάζα, Ιράν, γίνεται προτεραιότητα έναντι της ευημερίας των πολιτών.
- Η εσωτερική κοινωνική συνοχή αποδυναμώνεται, με μέρος του πληθυσμού να εγκαταλείπει τη χώρα.
Η κυρίαρχη διεθνής εικόνα του Ισραήλ ως «μικρής, δυναμικής, πλούσιας δημοκρατίας της Μέσης Ανατολής» κρύβει μια συστηματική κοινωνική κρίση που αφορά τόσο τους καταπιεσμένους Παλαιστινίους όσο και μεγάλες μάζες Ισραηλινών Εβραίων.
Πώς σας φαίνονται όλα αυτά;
Γνωρίζατε αυτές τις πτυχές της ισραηλινής πραγματικότητας ή είναι πληροφορίες που συναντάτε για πρώτη φορά;
Αν θεωρείτε ότι το κείμενο σάς βοήθησε να δείτε το θέμα πιο σφαιρικά, μπορείτε να το μοιραστείτε με ανθρώπους που ενδιαφέρονται για πολιτική, κοινωνία και διεθνείς σχέσεις.
Ρίξτε επίσης μια ματιά και σε άλλα άρθρα του site για να βρείτε περισσότερες αναλύσεις πάνω σε κοινωνικές ανισότητες, γεωπολιτικές συγκρούσεις και τον τρόπο που επηρεάζουν την καθημερινή ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων.