Δάσκαλοι στον τοίχο της Καισαριανής, Πρωτομαγιά του 1944. «…Ν’ ανθίσει γέλιο στις ματιές, να λάμψει ο κόσμος όλος…»

Το καλοκαίρι του 1925 αποφοιτά αριστούχος και εγγράφεται στη Φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Στη διάρκεια των σπουδών του ήταν αριστούχος φοιτητής και παρότι ήταν πρώτος στη σχολή του δεν του δόθηκε υποτροφία διότι ανέπτυσσε έντονη φοιτητική συνδικαλιστική δράση.

Τον Ιούλη του 1929 από την κυβέρνηση Βενιζέλου ψηφίζεται το περίφημο «Ιδιώνυμο. H ψήφιση του «Ιδιώνυμου» και τα χρονίζοντα φοιτητικά αιτήματα, οδηγούν στο τέλος Νοεμβρίου του 1929 στη μεγάλη φοιτητική απεργία με διαδηλώσεις και σκηνές βίαιης καταστολής, όπου 32 φοιτητές καταδικάζονται όλοι ως πρωταίτιοι και κλείνονται στις φυλακές.

Ο Κορνάρος που συμμετείχε στις κινητοποιήσεις αποβλήθηκε από όλα τα Πανεπιστήμια της Ελλάδας, μαζί με τους συμπατριώτες και συμφοιτητές του, Γιώργη Τσιτήλο και Γιώργη Πετράκη. Στρατεύτηκε αμέσως και υπηρέτησε στο 14ο Σύνταγμα στα Χανιά. Το 1931, ο πρωτομάρτυρας της Αντίστασης Βαγγέλης Κτιστάκης επιστρέφει στα Χανιά, από τις σπουδές του στη Γερμανία με διδακτορικό κι έχοντας γνωρίσει το μαρξισμό, στρατεύεται και υπηρετεί στην 5η Μεραρχία. Στο στρατό συνδέθηκε με τους Πάνο Κορνάρο και Γιώργο Τσιτήλο. Μετά το τέλος της στρατιωτικής τους θητείας οι παραπάνω δημιούργησαν μια ομάδα κάτω από την καθοδήγηση του Βαγγέλη Κτιστάκη στην οποία προστέθηκαν οι διαλεχτοί σύντροφοί τους ο γεωπόνος Νίκος Μαριακάκης, ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης, ο Γιώργης Πετράκης, ο Μανώλης Πισαδάκης και άλλοι που έβαλαν τα θεμέλια των οργανώσεων και ανέλαβαν την ανάπτυξη της οργάνωσης και της πολιτικής δράσης του ΚΚΕ στο νομό Χανίων. Την περίοδο αυτή ο Κορνάρος έγινε μέλος του συλλόγου φιλολόγων Ν. Χανίων.

Το επόμενο διάστημα ξαναγύρισε στην Αθήνα και ανέλαβε αρχισυντάκτης στο Ριζοσπάστη. Στις βουλευτικές εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 1936 ήταν υποψήφιος βουλευτής του Παλλαϊκού Μετώπου στο νομό Χανίων. Με την κήρυξη της δικτατορίας του Μεταξά στις 4 Αυγούστου 1936 το μεσημέρι της ίδιας μέρας αστυνομικοί πραγματοποίησαν έφοδο στα γραφεία και τα τυπογραφεία των εφημερίδων. Ο Κορνάρος συνελήφθη στα γραφεία του Ριζοσπάστη και εξορίστηκε στο κάτεργο της Ακροναυπλίας.

Το Σεπτέμβρη του 1942 μεταφέρθηκε στις φυλακές της Λάρισας. Όλα αυτά τα χρόνια ζώντας τη σκληρή και απερίγραπτη ζωή στα μπουντρούμια της φυλακής, επικοινωνεί με την οικογένειά του, με τ’ αδέλφια του και την αγαπημένη του, με γράμματα και επιστολικά δελτάρια από τα οποία ελάχιστα έχουν διασωθεί. Ένα μικρό δείγμα:

«ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΑΙ ΦΥΛΑΚΑΙ ΑΚΡΟΝΑΥΠΛΙΑΣ, 15-4-37,

Αγαπητέ μου αδελφέ Νικόλα […] Εμείς εδώ είμαστε 150 περίπου άνθρωποι, εκτοπισμένοι όλοι με αποφάσεις των επιτροπών δημοσίας ασφαλείας. Για συσσίτιο μας παραχωρεί το κράτος ένα δεκάδραχμο στον καθένα και ζούμε μ’ αυτό μαγειρεύοντας από κοινού. Στην αρχή είμαστε 12 Κρητικοί αλλά αμνηστεύθηκαν οι 6 και μείναμε οι υπόλοιποι. […] Το μόνο που επιθυμώ είναι να με θυμάστε καμιά φορά και να μου γράφετε τι γίνεστε. Με αγάπη ο αδελφός σου Π. Κορνάρος».

Στην Ακροναυπλία, όσο υπήρχαν βιβλία, διάβαζε και έκανε μια αριστουργηματική μετάφραση του Λουκιανού στη δημοτική. Ο Δ. Γληνός τη θαύμαζε και την εκθείαζε.

Ένα χρόνο αργότερα από τη Λάρισα μεταφέρονται στο Χαϊδάρι. Ανάμεσά τους και άλλοι Κρητικοί αγωνιστές όπως ο Ναπολέων Σουκατζίδης από το Αρκαλοχώρι Ηρακλείου και οι Χανιώτες Πάνος Κορνάρος, Νίκος Μαριακάκης από τα Χανιά και Θρασύβουλος Καλαφατάκης από τον Πλατανιά.

Την Πρωτομαγιά του ’44 και καθώς το δρεπάνι του χάρου τους ακουμπά αυτοί τραγουδούν, αποχαιρετούν τους συντρόφους τους και ο Κορνάρος, ίδιος σταυραϊτός, έσυρε πρώτος το χορό στον πεντοζάλη που χόρεψαν οι μελλοθάνατοι πριν την εκτέλεσή τους. Ο Γερμανός στρατοπεδάρχης σαστίζει, δεν πιστεύει στα μάτια του και ρωτά τι κάνουν. Ανεβάζουν τους ήρωες στα φορτηγά και τους μεταφέρουν στην Καισαριανή. Εκεί στο σκοπευτήριο ο μαντρότοιχος βάφτηκε κόκκινος κι οι μάρτυρες πέρασαν στην αθανασία….

Αντί επιλόγου…

Στην Καισαριανή, εκείνη την Πρωτομαγιά του 1944, οι δάσκαλοι μαζί με τους συντρόφους τους δεν στάθηκαν απλώς μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα· στάθηκαν απέναντι στην ίδια την αδικία της εποχής τους. Υπερασπίστηκαν με τη ζωή τους την αξία της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απέναντι στο ναζισμό και τη βαρβαρότητα. Βάδισαν προς τον θάνατο με ψηλά το κεφάλι, τραγουδώντας.

Η θυσία τους δεν υπήρξε μεμονωμένη. Εκατοντάδες άλλοι δάσκαλοι και δασκάλες βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν, εκτελέστηκαν εκείνα τα δίσεκτα χρόνια. Όπως ο Νίκος Γλέζος, μόλις 19 ετών, σπουδαστής Παιδαγωγικής Ακαδημίας, αδερφός του ήρωα Μανόλη Γλέζου, όπως ο Μιχ. Πετρόπουλος και ο Θεμ. Παρασκευόπουλος, όπως η Αναστασία Σούλη, η Μάρω Μάστραχα, η Βίκυ Υψηλάντη, η Κων/ντία Κατσάλη και ο ηρωικός Πρόεδρος της ΔΟΕ Παναγής Δημητράτος και άλλοι πολλοί, που τους εκτέλεσαν, που πλήρωσαν με το αίμα τους την αντιστασιακή τους δράση και την πίστη τους σε έναν καλύτερο κόσμο.

Σήμερα που ο κόσμος φλέγεται, που οι δυνατοί τσακίζουν τους λαούς, σήμερα που ο πόλεμος, η φτώχεια και η ανασφάλεια επεκτείνονται, αφήνοντας πίσω τους κοινωνίες σε αποσύνθεση και ανθρώπους διαλυμένους. Σήμερα τα δικαιώματα που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητα μοιάζουν να υποχωρούν, ενώ η αξία της ανθρώπινης ζωής μετριέται με όρους κόστους και κέρδους.

Σήμερα, σε καιρούς διαφορετικούς μα εξίσου απαιτητικούς, η μνήμη της θυσίας γίνεται ευθύνη. Μας καλεί να κρατήσουμε ζωντανό το φως που εκείνοι υπερασπίστηκαν, να μην συμβιβαστούμε με την αδικία, να συνεχίσουμε τον αγώνα για μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο δημοκρατική, πιο ανθρώπινη. Γιατί όσο θυμόμαστε και δρούμε, η θυσία τους δεν χάνεται — γίνεται σπόρος ελπίδας για το αύριο….

«Εδώ πέσαμε. Παιδιά του λαού. Γνωρίζετε γιατί. Γυμνοί, κατάσαρκα φορώντας τις σημαίες , -η Ελλάδα τις έραψε με ουρανό και άσπρο κάμποτο -. Ακούσατε τις ομοβροντίες στα μυστικόφωτα αττικά χαράματα . Είδατε τα πουλιά, που πέταξαν αντίθετα στις σφαίρες αγγίζοντας με τα φτερά τους, τον ανατέλλοντα πυρφόρον . Είδατε τα παράθυρα της γειτονιάς ν’ ανοίγουνε στο μέλλον . Εμείς, μερτικό δε ζητήσαμε…. Τίποτα… Μόνον θυμηθείτε το : αν η ελευθερία δεν βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας, εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα. Γεια σας».

Γιάννης Ρίτσος, «Σκοπευτήριο Καισαριανής»

1. Κούνδουρος Ρούσσος, Η ασφάλεια του καθεστώτος, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1978, σελ. 70-73 και 81-83.

2. Στοιχεία για μαχητικές κινητοποιήσεις εργατών-αγροτών δες: ό., π., σελ. 73.

3. εφ. Μακεδονία, 23/7/1928, σελ. 1.

4. Κατά την Δικτατορία του Μεταξά ήταν Αντιπρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργός Οικονομικών. Παραιτήθηκε από τα κυβερνητικά πόστα του στις 22 Ιανουαρίου 1937 λόγω διαφωνιών με τη μεταξική οικονομική πολιτική. Στη διάρκεια της Κατοχής ήταν Διοικητικός Σύμβουλος και Συνδιοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος από το 1941 έως το 1943.

5. N.4229/24 Ιουλίου 1929 (ΦΕΚ 245/Τεύχος Πρώτον/25 Ιουλίου 1929).

6. εφ. ΕΜΠΡΟΣ: 26/7/1929, σελ. 4, 1/8/1929, σελ. 4 και 2/8/1929, σελ. 4. εφ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 4/8/1929, σελ. 1.

7. Πλήρη και αναλυτικά στοιχεία με πίνακες: Κούνδουρος Ρ., ό.,π., σελ. 93-102.

8. εφ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, 31/5/1929, σελ. 4.

9. – Κούνδουρος Ρ., ό., π., σελ. 81 και Ελεφάντης, Α., Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, εκδ. γ΄, Θεμέλιο, 1999, σελ. 87-97.

10. Κούνδουρος Ρ., ό., π., σελ. 84.

11. Βασικό επιχείρημα του Ζαβιτσάνου: εφ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 31/5/1929, σελ. 1. Πλήρης κατάλογος χωρών με αντικομμουνιστικούς νόμους: Κούνδουρος Ρ., ό., π., σελ. 110-111.

12. Ο Κ. Μανιαδάκης γεννήθηκε στο Σοφικό Κορινθίας 25/7/1893. Αποφοίτησε το 1916 από τη Σχολή Ευελπίδων (ανθυπολοχαγός του Μηχανικού). Συμμετείχε στη Μικρασιατική εκστρατεία και πήρε μέρος στο αποτυχημένο κίνημα Λεοναρδόπουλου – Γαργαλίδη 22/10/1923. Αποστρατεύτηκε ως ταγματάρχης. Επανήλθε στο στράτευμα με αμνηστία. Παραιτήθηκε το 1929 ως αντισυνταγματάρχης και ασχολήθηκε με τις επιχειρήσεις. Λόγω της ικανότητας στη συλλογή πληροφοριών και του αντικομμουνισμού του ο Μεταξάς τον αξιοποίησε ως υφυπουργό Δημοσίας Ασφαλείας. Στη διάρκεια της Κατοχής ακολούθησε την Κυβέρνηση Τσουδερού στην Αίγυπτο. Παραιτήθηκε το Μάη του 1941 και έφυγε στην Αργεντινή ως επόπτης των ελληνικών πρεσβειών της Λατινικής Αμερικής, έως τον Αύγουστο του 1949 που επέστρεψε στην Ελλάδα. Παρά το αντιδημοκρατικό παρελθόν του, το μετεμφυλιακό, αντικομμουνιστικό πνεύμα της εποχής του επέτρεψε όχι μόνο να μείνει ατιμώρητος, αλλά να κάνει πολιτική καριέρα. Το 1950 εκλέχθηκε βουλευτής Αργολιδοκορινθίας. Εκλέχθηκε πάλι βουλευτής Κορινθίας, με την Ε.Ρ.Ε. του Κωνσταντίνου Καραμανλή, στις εκλογές του 1958, αλλά και στις λεγόμενες «εκλογές βίας και νοθείας» του 1961. Τέλος, εκλέχθηκε βουλευτής Αθηνών με την ΕΡΕ το 1964 και πρωταγωνίστησε σε επιθέσεις κατά του Ανδρέα Παπανδρέου και της αριστερής πτέρυγας της Ένωσης Κέντρου. Ο Κ. Μανιαδάκης πέθανε στις 28 Φεβρουαρίου 1972. Μέχρι σήμερα αποτελεί σημείο αναφοράς και θαυμασμού, «ιερό τοτέμ» όλων των ακροδεξιών μορφωμάτων.

13. Φ.Ε.Κ. 402/ τεύχος πρώτον/18- 9- 1936.

14. Κούνδουρος, Ρ., ό.π., σελ. 104.

15. ΦΕΚ 45/ τεύχος πρώτον/11- 2- 1938.

16. Κούνδουρος, Ρ., ό.π., σελ. 104-105.

17. Κούνδουρος, Ρ., ό.π., σελ. 118-119.

18. Λιναρδάτος, Σπ., 4η Αυγούστου, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 1988, σελ. 69-70.

19. Ανατριχιαστικές περιγραφές των απάνθρωπων βασανιστηρίων: Λιναρδάτος, Σπ., ό.π., σελ. 59-63.

20. Για τις δολοφονίες στοιχεία:

– Έπεσαν για τη ζωή, Έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ, Αθήνα 1988, σελ. σελ.61, 63, 64, 67 και

– Λιναρδάτος, Σπ., ό.π., σελ. 64-65.

21. Περιγραφές της φυλακής και της ζωή των κρατουμένων στην Ακροναυπλία, βλέπε:

– Μπαρτζιώτα, Β., “Κι άστραψε φως η Ακροναυπλία”, εκδ. “Σύγχρονη Εποχή”, Αθήνα, 1976.

– Γερ. Αντωνάτου, Γερ., Στην Ακροναυπλία, Αθήνα 1965, σελ 33 – 34.

– Μανούσακας, Γ., Ακροναυπλία, θρύλος και πραγματικότητα, Εκδ. Δωρικός, Αθήνα, 1978 και Σπ. Λιναρδάτου, Σπ., ό.π, σελ. 396-403.

– Κάποια στοιχεία για την Κολεκτίβα Εξορίστων Ακροναυπλίας διασώθηκαν και υπάρχουν στο αρχείο του τροτσκιστή, ακροναυπλιώτη, Χρήστου Αναστασιάδη στο διαδίκτυο: https://www.marxists.org/ellinika/odmaaa/cvarda_canastass_080403.htm

21. Τα διαγράμματα των διαλέξεων υπάρχουν: Γληνός, Δ., εκλεκτές σελίδες, τ. 3ος, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα, 1972, σελ. 7-17.

22. Ελεφάντης, Α., Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, γ΄ έκδοση, 1999, σελ. 306-307.

23. Μπαρτζιώτας Β., Κι άστραψε φως η Ακροναυπλιά, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1977.

24. – Στίνας, Α., Αναμνήσεις, εκδ. Ύψιλον, Αθήνα, 1985, σ. 269-271.

– Γιάννης Μανούσακας, Ακροναυπλία- θρύλος και πραγματικότητα», εκδ. Καπόπουλος, Αθήνα, 1975, σ. 10 και σ. 171.

– Βασίλης Έξαρχος, άρθρο: Μπορούσαμε να αποδράσουμε από την Ακροναυπλία, εφ. Αυγή, 2 και 3 Απριλίου 1980.

– Γεράσιμου Ποδαρά, άρθρο: Η Ακροναυπλία και μερικές ιστορικές αλήθειες…, περ. «Αντί», φύλλο 79, 3.9.1977.

25. Ο Μανιαδάκης είχε φτιάξει δική του «Προσωρινή Διοίκηση του ΚΚΕ» (ΠΔ) με σκοπό τη διάβρωση της πραγματικής ηγεσίας του ΚΚΕ, της λεγόμενης «Παλιάς Κεντρικής Επιτροπής» (ΠΚΕ), την καθοδήγηση της οποίας είχε ο Νίκος Πλουμπίδης. Η Π.Δ έκανε την πρώτη εμφάνισή της τον Ιανουάριο του 1940. Μάλιστα, εξέδιδε και τον δικό της «Ριζοσπάστη» που υποτίθεται ότι ήταν παράνομος αλλά στην πραγματικότητα, εκδιδόταν από την Ασφάλεια. Αποτέλεσμα ήταν ολόκληρος ο μηχανισμός του ΚΚΕ να βρίσκεται σε σύγχυση. Ο Ζαχαριάδης, πίστευε ότι η «Προσωρινή Διοίκηση του ΚΚΕ» ήταν η αληθινή καθοδήγηση των κομμουνιστών που ήταν ακόμη ελεύθεροι και υποψιαζόταν ότι η «Παλιά Κεντρική Επιτροπή» ήταν δημιούργημα της Ασφαλείας. Το ίδιο πίστευε και η καθοδήγηση στην Ακροναυπλία. Τα πράγματα ξεκαθάρισαν το Μάη του 1941, με τη συγκρότηση της λεγόμενης «Νέας Κεντρικής Επιτροπής. Μέσα σε αυτό το χάος σε κάθε φυλακή και εξορία η καθοδήγηση αυτοσχεδίαζε και τα απλά μέλη ήταν υποχρεωμένα να πειθαρχούν.

26. Κατσορίδας, Δ., άρθρο στο διαδίκτυο: Η ΟΠΛΑ, το ΚΚΕ και η εκκαθάριση των τροτσκιστών και αρχειομαρξιστών το 1944:

27. Ενδεικτικά δημοσιεύματα:

– Λιάκος, Παν., άρθρο: Πατριώτες σε αντιπατριωτικό κόμμα- Σαφέστατα υπάρχουν πατριώτες, ήρωες και παλικάρια στο ΚΚΕ. Το κόμμα δεν είναι πατριωτικό, εφ. δημοκρατία, 18|02|2026.

– Καλύβας Στάθης, άρθρο: Από την εικόνα στην ουσία, εφ. Καθημερινή, 24/2/2026.

-Τζήμερος, Θάνος, άρθρο: Ψάχνουμε ήρωες σε λάθος τάφους, 3/3/2026: https://www.capital.gr/arthra/3977264/psaxnoume-iroes-se-lathos-tafous/

28. Ο Α.Ν 2925, τ. Α΄, ΦΕΚ 145/26 Απριλίου 1941. Ο Α.Ν έδινε χάρη αποκλειστικά στους πολιτικούς-στρατιωτικούς που είχαν πάρει μέρος στο κίνημα της Κρήτης τον Ιούλιο του 1938 κατά του Μεταξά. Στις 28 Αυγούστου 1938 το Στρατοδικείο καταδίκασε ερήμην εις θάνατον τους Αριστ. Μητσοτάκη, Ιω. Μουντάκη, Μαν. Βολουδάκη, και Εμμ. Μπακλατζή. Σε ισόβια τον Στρ. Γεωργιλαδάκη και ερήμην ισόβια τον Εμμ. Μάντακα. 21 κατηγορούμενοι δικάστηκαν σε μικρότερες ποινές και 65 αθωώθηκαν. Αργότερα κατά τον Ιούνιο του 1939 οι αρχηγοί των κομμάτων (Στεφ. Στεφανόπουλος, Πέτρος και Περικλής Ράλλης) αποφασίζουν να οργανώσουν νέο κίνημα με σκοπό την ανατροπή του Μεταξά για μια φορά ακόμα και πρότειναν στο Διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος Εμμανουήλ Τσουδερό, να αναλάβει την αρχηγία, την οποίαν και απεδέχθη. Ο Μανιαδάκης συνέλαβε τον διευθυντή του υποκαταστήματος της Τράπεζας της Ελλάδος Αλ. Λαγοπάτη και βρέθηκε χειρόγραφο σημείωμα του Τσουδερού. Ο Μεταξάς έθεσε τον Τσουδερό σε περιορισμό και τελικά τον εξόρισε στη Σύρο. Λεπτομέρειες για το κίνημα της Κρήτης: Λιναρδάτος, Σπ., ό.π., σελ. 325-364 και για το κίνημα του Εμ. Τσουδερού σελ. 375-379.

29. Ο υπομοίραρχος Νικόλαος Γιαννίκος πήρε ευνοϊκή μετάθεση στην Αθήνα. Υπηρέτησε στην Ανωτέρα Διοίκηση Χωροφυλακής Στερεάς Ελλάδας. Σκοτώθηκε στα Δεκεμβριανά. Αντίθετα ο Αναστάσιος Πατέρης μετατέθηκε στην Αθήνα και υπηρέτησε ως υποδοικητής στην Διεύθυνση Ειδικής Ασφαλείας του Κράτους. Η Ειδική Ασφάλεια ειδικό τμήμα της Ελληνικής Χωροφυλακής δημιουργήθηκε από τον Μανιαδάκη για τη δίωξη και τη σύλληψη των κομμουνιστών σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η Ειδική Ασφάλεια με Αρχηγό τον Αλ. Λάμπου στη διάρκεια της κατοχής συνεργάστηκε άμεσα με τις κατοχικές δυνάμεις, συμμετείχε σε μπλόκα σε διάφορες περιοχές της Αθήνας με εκατοντάδες θύματα, σε συλλήψεις, βασανιστήρια και εκτελέσεις μελών αντιστασιακών οργανώσεων. Μετά την απελευθέρωση ο Πάτερης μηνύθηκε από οικογένειες θυμάτων της Ασφάλειας αλλά απαλλάχθηκε με βούλευμα (ΓΑΚ-ΚΥ-ΕΔΑ: 125/6 Οκτωβρίου 1945). Το δικαστικό συμβούλιο τον απάλλαξε θεωρώντας τη μήνυση «προϊόν σκευωρίας της κομμουνιστικής παρατάξεως για τον στιγματισμό ενός αξιωματικού με ζωηρότατων το συναίσθημα της Εθνικής Υπερηφανείας». Στις δίκες που έγιναν για τους δωσίλογους αξιωματικούς της Ειδικής Ασφάλειας ο Πάτερης εμφανίστηκε ως μάρτυρας υπεράσπισης. Συνέχισε κανονικά την καριέρα του και ως αντιστράτηγος πια έγινε Αρχηγός της Ελληνικής Χωροφυλακής από 22-11-1952 έως 21-12-1956. Καρκάνης Ν., Οι δοσίλογοι της Κατοχής, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1982, σελ. 188-189.

30. Οι δωσίλογες κυβερνήσεις συνέχισαν να συλλαμβάνουν, να εξορίζουν και να φυλακίζουν αγωνιστές. Μια τέτοια περίπτωση είναι η σύλληψη και φυλάκιση του Στέλιου Σκλάβαινα. Ο Στ. Σκλάβαινας από τα πιο παλιά στελέχη του ΚΚΕ, γνωστός από το σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα, είχε συλληφθεί τον Απρίλιο του 1938 και είχε φυλακιστεί στην Κέρκυρα. Εκεί μετά από φρικτά βασανιστήρια υπέγραψε δήλωση μετάνοιας. Διαγράφηκε από το κόμμα ως δηλωσίας. Σύμφωνα με τον φάκελό του στην Ασφάλεια που πρόσφατα δημοσιεύτηκε δεν συνεργάστηκε με την Ασφάλεια και δεν πρόδωσε. Ζούσε στην Αθήνα ως τυπογράφος. Συνελήφθη ξανά τον Ιούνιο του 1941 και κλείστηκε στην Ακροναυπλία. Έζησε σε απόλυτη απομόνωση από τους συντρόφους του λόγω της δήλωσης και της διαγραφής του. Μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι και από εκεί στο σκοπευτήριο της Καισαριανής όπου εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του 1944. Ήταν μόλις 37 ετών. Κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης επέδειξε θάρρος και μαζί με τους άλλους συντρόφους του φώναξαν “Ζήτω η Ελλάδα”, “Ζήτω το ΕΑΜ”, “Ζήτω το ΚΚΕ”.

31. Ο Παντελής Πουλιόπουλος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα έδειξε απαράμιλλο θάρρος και δύναμη. Μίλησε στους στρατιώτες στα ιταλικά και τους κάλεσε να δείξουν την ταξική διεθνιστική τους αλληλεγγύη στους καταδικασμένους και να μην πυροβολήσουν, να πολεμήσουν τον ιταλικό ιμπεριαλισμό και να συναδελφωθούν με τα ταξικά τους αδέρφια. Οι στρατιώτες κατέβασαν τα όπλα αρνούμενοι να πυροβολήσουν. Τελικά την εκτέλεση αναγκάστηκαν να πραγματοποιήσουν οι φασίστες αξιωματικοί.

32. Περιγραφή και στοιχεία για το στρατόπεδο Χαϊδαρίου:

– Κορνάρος Θέμος, Στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, εκδ. Νεοελληνικές Εκδόσεις-Βιβλιοθήκη του Λαού Αθήνα 1963. – Αντώνης Φλούντζης, Χαϊδάρι, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1976.

33. Λεπτομέρειες για τη δίκη των δωσίλογων εργολάβων: Σάμιος Παν., Αγοραπωλησίες ακινήτων 1941-1944. Οι «χρυσές» ευκαιρίες της Κατοχής», εκδ. Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας, Αθήνα, 2019, σελ. 214. Επίσης: εφ. Ελευθερία, 5/9/1945, σελ. 2 και εφ. Ριζοσπάστης, 5/9/1945, σελ. 2.

34. Ο Χέλμουτ Φέλμυ, Σωματάρχης του γερμανικού στρατού στην Ελλάδα, στη Δίκη της Νυρεμβέργης υποστήριξε ότι ο Παπαδόγγονας που ήταν αρχηγός των Ταγμάτων Ασφαλείας Πελ/νήσου με δική του πρωτοβουλία, χωρίς διαταγή της Γερμανικής Διοίκησης και λόγω της συμπάθειας που είχε στον Φραντς Κρεχ εκτέλεσε 100 αντιστασιακούς. Για την υπηρεσία που πρόσφερε στη Γερμανία ο Παπαδόγγονας έλαβε συγχαρητήρια επιστολή από τον Χίτλερ. Παράλληλα οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 25 στην Αθήνα. Συνολικά εκτελέστηκαν ως αντίποινα τουλάχιστον 325, ενώ υπήρξαν και άλλοι νεκροί στον δρόμο της επιστροφής της 117 Μεραρχίας από τους Μολάους στη Σπάρτη. Ο Χέλμουτ Φέλμυ δικαιολόγησε τον αριθμό των εκτελεσμένων λόγω της ιδιότητας του Κρεχ ως διοικητή Μεραρχίας.

35. Ο Ναπολέων Σουκατζίδης γεννήθηκε στην Προύσα το 1909. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκε στην Κρήτη. Τελείωσε την Μέση Εμπορική Σχολή και εργαζόταν ως λογιστής, ενώ γνώριζε καλά την αγγλική, ρωσική, γερμανική, γαλλική και τουρκική γλώσσα και είχε και συγγραφικό έργο. Ήταν στέλεχος του ΚΚΕ, με σημαντική συνδικαλιστική δράση, ως πρόεδρος των Εμποροϋπαλλήλων Ηρακλείου. Μετά την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά, συνελήφθη και εξορίστηκε στον Άη Στράτη και από εκεί στην Ακροναυπλία. Στην Ακροναυπλία μνημειώδη έμειναν τα μαθήματα που παρέδιδε, αλλά και παρακολουθούσε. Όσο υπήρχαν βιβλία, μελετούσε ιστορία, λογοτεχνία, λαογραφία, ξένες γλώσσες. Έμαθε τέλεια Γερμανικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Ρωσικά, Τουρκικά. Δίδασκε τη μέρα στους συντρόφους του Ελληνικά, Ιστορία, ξένες γλώσσες και το βράδυ στο μισοσκόταδο, σε μια γωνιά του μεγάλου θαλάμου, δεν έχανε λέξη από τα μαθήματα που παρέδιδε ο Δημήτρης Γληνός. Στο Χαϊδάρι ήταν ο διερμηνέας του στρατοπέδου. στην Ακροναυπλία. Στο τελευταίο του γράμμα προς τον πατέρα του έγραφε: «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση. Να ‘σαι περήφανος για το μονάκριβο γιο σου. Ν’ αγαπάς και να λατρεύεις την κορούλα σου και την αδελφούλα μου. Κι οι δυο μεγάλοι άνθρωποι. Γεια, γεια πατερούλη. Ναπολέων».

36. Αξιώτη Μέλπω, Πρωτομαγιές 1886 – 1945, εκδ. Μαρή & Κοροντζή, Αθήνα, 1945.

37. Πλήρη στοιχεία για την κατάσταση της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης: Σάμιος Παναγιώτης, Η στοιχειώδης εκπαίδευση στα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας 1936-1940, Διπλωματική Εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, 2012.

38. Ελεφάντης, Α., ό.π., σελ. 397.

39. Για τη δράση της Αριστερής Παράταξης των δασκάλων: Τζήκας Χρ., στο ΔΟΕ 1922-20022: Ένας αιώνας αγώνων για την εκπαίδευση, τους εκπαιδευτικούς, την κοινωνία, τόμος Α΄,1922-1949, σελ. 170-173.

40. Γκόντζος Χρ. και Αναστασάκος Κ., Οι εκπαιδευτικοί στην Εθνική Αντίσταση, εκδ. Δίπτυχο, Αθήνα, 1985.

41. Γκόντζος Χρ. και Αναστασάκος Κ., ό.π., σελ. 198-199.

42. Πληροφορίες για τον Δημήτρη Κοσμά:

– Αλεξίου Έλλη, Βασιλική Δρυς, τ. Β΄, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1983, σελ. 315.

– εφ. Τα Νέα, άρθρο: Ποιοι ήταν οι 17 Ηπειρώτες που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή, 21/2/2026,

43. – Θεοδοσίου Νίκος, Μια σκληρά χαραγμένη ζωή. Η ζωή και ο θάνατος στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής ενός κομμουνιστή – αρχειομαρξιστή δασκάλου, εφ. Νέα Προοπτική:

– Σάμιος Γ., «Πόλεμος, έθνος, τάξη και σοσιαλισμός στα τετράδια της Ακροναυπλίας», αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, 2015, σελ. 123-125.

44. Πληροφορίες για την απόλυση του Μ. Παπαδόπουλου: εφ. Πρωΐα, 19/7/1935, σ. 3 και εφ. Ακρόπολις, 18/7/1935, σ. 6. Επίσης για τη ζωή του:

– Φλούντζης Αντ., Ακροναυπλία και Ακροναυπλιώτες, εκδόσεις Κ. Καπόπουλος, Αθήνα, 1984, σ. 488 και

– Αλεξίου Έλλη, ό.π., σελ. 333-334.

45. Πληροφορίες για τον Βαγγέλη Πόλκο:

– Αλεξίου Έλλη, ό.π., σελ. 285-287.

– Φλούντζης Αντ.,ό.π., σ. 489 και

– Κατσαντώνης Γιάννης, Η Αριστερή Παράταξη των Δασκάλων στο Μεσοπόλεμο, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1998, σ. 112-116.

– Κατσαντώνης Γιάννης, Εκπαιδευτικοί και Εθνική Αντίσταση, εκδ. Καρανάση, Αθήνα, 1984, σελ. 114.

46. Κονιόρδος Γιάννης, Τάσος Τσαλίκης: Ο δάσκαλος από το σχολείο Αργαλαστής που εκτελέστηκε στον τοίχο της Καισαριανής, εφ. Ταχυδρόμος, 18/2/2026: https://www.taxydromos.gr/magnesia/pilio/1291842/apo-to-scholeio-argalastis-ston-toicho-tis-kaisarianis-i-teleytaia-diadromi-toy-daskaloy-tasoy-tsaliki/

47. Πληροφορίες για τον Κώστα Τσίρκα:

– Οι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά: https://www.athenshistorywalks.com/story10

– Κατσαντώνης Γιάννης, Εκπαιδευτικοί και Εθνική Αντίσταση, εκδ. Καρανάση, Αθήνα, 1984, σελ. 113.

– Αλεξίου, Ε., ό.π., σελ. 291.

48. Κουζινόπουλος Σπ., Οι Βορειοελλαδίτες που εκτελέστηκαν, εφ. Εφσυν, 28/2/2026, https://www.efsyn.gr/nisides/502380_oi-boreioelladites-poy-ektelestikan

– Κουζινόπουλος Σπύρος, Το Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης, εφ. Εφσυν, 16/4/2026 : https://www.efsyn.gr/nisides/504974_antidiktatoriko-metopo-thessalonikis#goog_rewarded

– Φλουντζής, Αντ., Χαϊδάρι, εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα, 1986, σελ. 49-51.

49. Για τη ζωή του Κ. Χυτήρη:

– Κατσαντώνης Γιάννης, Η Αριστερή Παράταξη των Δασκάλων στο Μεσοπόλεμο, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1998, σελ. 29-31 και 60-62.

– Αλεξίου Έ., ό.π., σελ. 475.

– Άρθρο: Ο Κερκυραίος αγωνιστής Δάσκαλος Κώστας Χυτήρης που εκτελέστηκε από τους Ναζί κατακτητές την Πρωτομαγιά του 1944, 1/5/2025 στο: https://drepani.gr/corfu/o-kerkyraios-agonistis-kostas-xytiris-pou-ektelestike-apo-tous-nazi-kataktites-tin-protomagia-tou-1944-stin-kaisariani?highlight=WyJcdTAzYzdcdTAzYzVcdTAzYzRcdTAzYWVcdTAzYzFcdTAzYjdcdTAzYzIiLCJcdTAzYmFcdTAzY2VcdTAzYzNcdTAzYzRcdTAzYjFcdTAzYzIiXQ==

50. Για τη ζωή του Πάνου Κορνάρου:

– Αλεξίου Έ., ό.π., σελ. 313.

– Πιτσιτάκης Γιώργος, Πάνος Κορνάρος: «Η πορεία προς την Αθανασία», εφ. Χανιώτικα Νέα, 1/9/2016, https://www.haniotika-nea.gr/panos-kornaros-i-poria-pros-tin-athanasia/

Πηγή selidodeiktis.edu.gr