Γράφε ο Γιάννης Κίτσος, Οικονομολόγος – Σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Σχετικά Άρθρα
Στην πολιτική ζωή της χώρας, όταν κάτι ή κάποιος παρουσιάζεται ως «πρόβλημα», η ερώτηση που πρέπει να τίθεται δεν είναι μόνο «ποιος φταίει;» αλλά κυρίως «ποιος ωφελείται από αυτή την ενοχοποίηση;». Το τελευταίο διάστημα, ο Αντώνης Σαμαράς εμφανίζεται όλο και πιο συχνά ως εμπόδιο. Ως παρελθόν που δεν αφήνει το παρόν να προχωρήσει. Ως «βαρίδι» μιας παράταξης που θέλει να μετατοπιστεί. Ως πολιτικός που δεν επιτρέπει τον «εκσυγχρονισμό» στην εξωτερική πολιτική. Ως αμετανόητος πατριώτης σε μια εποχή συναινετικού αφοπλισμού.
Ας υποθέσουμε, για χάρη της συζήτησης, ότι έχουν δίκιο όσοι τον παρουσιάζουν ως πρόβλημα. Ότι πράγματι είναι αυτός το «εμπόδιο». Αν είναι έτσι, τότε είμαστε τυχεροί. Αν ο Σαμαράς είναι το πρόβλημα, τότε όλα τα υπόλοιπα λειτουργούν σωστά: η κυβέρνηση κυβερνά, οι θεσμοί ελέγχουν, η κοινωνία αντιστέκεται, η αντιπολίτευση εναλλάσσει, και το κράτος σέβεται τον πολίτη.
Δυστυχώς, όμως, το πρόβλημα δεν είναι ο Αντώνης Σαμαράς. Το πρόβλημα είναι ότι πίσω από τη σκιά του, υπάρχει μια ολόκληρη πραγματικότητα που κανείς δεν θέλει να δει κατάματα. Μια κυβέρνηση χωρίς λογοδοσία, ένα πολιτικό σύστημα χωρίς εναλλακτικές, ένας δημόσιος διάλογος εκφυλισμένος, μια κοινωνία απελπισμένη και απαθής.
Το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι αγιογραφία. Δεν είναι ούτε απολογία. Είναι μια προειδοποίηση: αν νομίζουμε ότι το πρόβλημα λέγεται Αντώνης Σαμαράς, τότε έχουμε ήδη χάσει την ουσία. Και ίσως, τελικά, την πατρίδα.
Αν πρέπει, λοιπόν, να μιλήσουμε για πραγματικά προβλήματα στη χώρα, τότε ας ξεκινήσουμε από την αρχή: η ελληνική κυβέρνηση είναι το πρόβλημα. Όχι επειδή απλώς κυβερνά —αυτό είναι το καθήκον της— αλλά γιατί κυβερνά χωρίς λογοδοσία, χωρίς αποτέλεσμα, χωρίς σεβασμό στον πολίτη, και τελικά χωρίς στρατηγική για το εθνικό συμφέρον.
Και αυτό γιατί, υπάρχει έλλειψη λογοδοσίας ή διαφάνειας. Για πολλούς παρατηρητές, οργανισμούς και πολίτες, υπάρχει σοβαρή έλλειψη λογοδοσίας και διαφάνειας στην ελληνική κυβέρνηση, και αυτό αν και δεν είναι καινούργιο φαινόμενο έχει επιδεινωθεί σε ορισμένους τομείς τα τελευταία χρόνια. Κάποια παραδείγματα σοβαρής έλλειψης λογοδοσίας ή διαφάνειας είναι η υπόθεση υποκλοπών (Predator), η διαχείριση φυσικών καταστροφών, η Δικαιοσύνη και Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και η οικονομική διαχείριση και δημόσιες συμβάσεις με τελευταίο το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ. Η Ελλάδα έχει μέτρια έως χαμηλή κατάταξη σε σύγκριση με τις άλλες χώρες της Ε.Ε. στον Δείκτης Διαφάνειας (Transparency International) και βρίσκεται 89η στον κόσμο (τελευταία στην Ε.Ε.) στο Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου (RSF, 2025).
Πέραν τούτου, η ελληνική κυβέρνηση δεν επιλύει κρίσιμα προβλήματα (π.χ. ακρίβεια, δημόσια υγεία, παιδεία, φυσικές καταστροφές κα). Αυτό είναι μια από τις βασικές αιτίες πολιτικής και κοινωνικής δυσαρέσκειας στην Ελλάδα σήμερα. Παρά τις εξαγγελίες, τα κρίσιμα ζητήματα όπως ακρίβεια, υγεία, παιδεία, φυσικές καταστροφές παραμένουν άλυτα ή επιδεινώνονται, δημιουργώντας αίσθημα εγκατάλειψης και απελπισίας στους πολίτες. Όταν μια κυβέρνηση δεν επιλύει τα προβλήματα που αγγίζουν την καθημερινότητα των πολιτών, επενδύει περισσότερο στην επικοινωνία παρά στην ουσία, και δεν ακούει ή δεν σέβεται τις κοινωνικές αντιδράσεις, τότε η έλλειψη εμπιστοσύνης γίνεται γενικευμένη. Και αυτό έχει πολιτικό, κοινωνικό και τελικά θεσμικό κόστος.
Επιπλέον, νομοθετεί μεροληπτικά, υπέρ συμφερόντων ή χωρίς διάλογο. Υπάρχουν πολλά τεκμηριωμένα παραδείγματα ότι η ελληνική κυβέρνηση (και όχι μόνο η σημερινή) νομοθετεί συχνά μεροληπτικά ή υπέρ συγκεκριμένων συμφερόντων (πχ στον ενεργειακό τομέα οι πολιτικές που ευνοούν συγκεκριμένους παρόχους ενέργειας ή ομίλους ΑΠΕ, στα ψηφιακά ΜΜΕ η νομοθεσία που αυξάνει τον έλεγχο στη ροή της πληροφόρησης, ευνοώντας επιδοτούμενα ΜΜΕ έναντι ανεξάρτητων κα), πρόχειρα (πχ κατάχρηση διαδικασίας του «επείγοντος» ή του «κατεπείγοντος» στη Βουλή και απουσία ουσιαστικού κοινοβουλευτικού διαλόγου), χωρίς διαβούλευση ή με ψευδοδιαβούλευση (πχ η δημόσια διαβούλευση στο opengov.gr συχνά είναι τυπική και χωρίς ουσιαστική ενσωμάτωση προτάσεων. Σύντομη, αφού γίνεται εντός 3–5 ημερών αντί για 15–20, όπως προτείνεται από την Ε.Ε. και με αντιγραφή σχολίων μεταξύ νομοσχεδίων)..
Η ελληνική κυβέρνηση δεν μένει, όμως, μόνο εδώ. Επιλέγει διχαστική ρητορική ή πόλωση για να αποφύγει τη δημόσια συζήτηση. Πρόκειται για καθιερωμένη στρατηγική της κυβέρνησης για να αποφεύγεται ο ουσιαστικός διάλογος σε δύσκολα ή επίμαχα θέματα, να μετατοπίζεται η προσοχή από ευθύνες και παραλείψεις και να ενισχύεται η κομματική συσπείρωση μέσω «εχθρών». Αυτό γίνεται με την χρήση «εσωτερικών εχθρών». Πχ η κυβέρνηση χαρακτηρίζει τους αντιπάλους «λαϊκιστές», «τοξικούς», «ψεκασμένους», «καταστροφολόγους», κ.λπ., απορρίπτει κάθε διαφορετική άποψη ως «αντεθνική», «ιδεοληψία» ή «οπισθοδρομική» και κατασκευάζει «δίπολα σωτηρίας» παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως: «Τη μόνη σοβαρή δύναμη σταθερότητας απέναντι στο χάος».
Ας έρθουμε τώρα και στα εθνικά. Η Ελληνική Κυβέρνηση ως «πρόβλημα» στα εθνικά ζητήματα διακρίνεται από έλλειψη σταθερής εθνικής στρατηγικής για τα θέματα εξωτερικής πολιτικής, άμυνας και διεθνών σχέσεων. Δίνει αντιφατικά μηνύματα, καθώς άλλα λέγονται προς το εσωτερικό (εθνικά υπερήφανα), άλλα προς το εξωτερικό (συμβιβαστικά). Έχει πάντα παθητική ή καθυστερημένη αντίδραση στα ελληνοτουρκικά, αφού συχνά χαρακτηρίζεται από καθυστερημένες ή ασαφείς απαντήσεις απέναντι σε τουρκικές προκλήσεις. Οι συμφωνίες (π.χ. ΑΟΖ, Πρέσπες) έγιναν με έλλειψη διαφάνειας, χωρίς ουσιαστική διαβούλευση ή ενημέρωση της κοινωνίας.
Επίσης, κάνει κάθε φορά πολιτική διαχείριση εθνικών θεμάτων μέσω δηλώσεων, όχι μέσω σχεδιασμένης διπλωματίας ή αμυντικής πολιτικής. Υπάρχει πολιτική εκμετάλλευση εθνικών θεμάτων καθώς τα εθνικά ζητήματα χρησιμοποιούνται για να αποπροσανατολιστεί η κοινή γνώμη από εσωτερικά προβλήματα (οικονομία, θεσμικά, κοινωνικά). Τα εθνικά θέματα αντιμετωπίζονται περισσότερο ως πολιτικά εργαλεία και λιγότερο ως θεσμικά ζητήματα εθνικής ασφάλειας. Τέλος, γίνεται περιορισμένη ενεργητική διπλωματία, αφού η Ελλάδα συχνά αντιδρά παρά διαμορφώνει εξελίξεις και η ενίσχυση της διεθνούς εικόνας της χώρας είναι ανεπαρκής. Η Ελλάδα, παρά τη γεωπολιτική της θέση, δεν έχει κατοχυρώσει ηγετικό ρόλο στα Βαλκάνια ή στην Ανατολική Μεσόγειο.
Γιατί το πρόβλημα είναι βαθύτερο από την κυβέρνηση; Για να είμαστε αντικειμενικοί, αν ήταν όλα ζήτημα μιας «κακής κυβέρνησης», τότε η λύση θα ήταν απλή: πολιτική αλλαγή. Όμως δεν είναι. Το πρόβλημα είναι πιο βαθύ, πιο σύνθετο και πιο απωθητικό. Είναι θεσμικό, κοινωνικό, πολιτισμικό, και –ίσως κυρίως– αντιπολιτευτικό. Και εδώ θα πρέπει να αρχίσουμε να μιλάμε για μια νέα αρχή – ένα νέο πολιτικό συμβόλαιο.
Ας δούμε γιατί. Υπάρχουν προβλήματα συστημικά και διαχρονικά (π.χ. Δικαιοσύνη, Δημόσια Διοίκηση, πολυνομία, διαφθορά) για τα οποία όμως η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει κάνει καμία προσπάθεια μεταρρύθμισης, πέραν του εκσυγχρονισμού τους, δηλαδή με ψηφιοποίηση ή νομικές αλλαγές που δεν αλλάζουν την ουσία του συστήματος.
Επίσης, υπάρχει κοινωνική απάθεια ή έλλειψη πίεσης από θεσμούς και πολίτες, κι’ αυτό είναι ένα πρόβλημα από μόνο του. Την οποία, όμως, η ελληνική κυβέρνηση, όχι μόνο δεν αντιμετωπίζει, αλλά την ενισχύει και από πάνω. Απαξιώνει τη συμμετοχή αφού συμμετέχει σε ένα δημόσιο διάλογο βιτρίνα. Η «διαβούλευση» δεν λαμβάνεται υπόψη, οι πορείες αγνοούνται, τα αιτήματα παρουσιάζονται ως «γραφικά». Μετατρέπει την πολιτική σε reality: κάθε εβδομάδα «νέα ατζέντα», ώστε να χαθεί η ουσία. Με τις υποκλοπές, τις αυθαίρετες αναθέσεις και την φίμωση ανεξάρτητων αρχών, ο πολίτης νιώθει ότι δεν έχει διέξοδο. Όποιος διαφωνεί είναι «ψεκασμένος» ή «προδότης». Άρα, πολλοί σωπαίνουν.
Τέλος, η αντιπολίτευση δεν λειτουργεί αποτελεσματικά και δεν προτείνει πειστικές εναλλακτικές. Υπάρχει απουσία θεσμικής αντιπολίτευσης κι αυτό αποδεικνύεται από την ελάχιστη παραγωγή αντιπροτάσεων ανά νομοσχέδιο. Η προγραμματική σύγχυση φανερώνεται στα αποσπασματικά μέτρα χωρίς συνολικό αφήγημα ή κοστολόγηση. Η όποια αντίδραση βρίσκεται μακριά από την πρωτοβουλία, καθώς βασίζεται κατεξοχήν στην επικοινωνιακή αντιπολίτευση αντί πολιτικής στρατηγικής. Ακούμε συνέχεια τα ίδια και τα ίδια, με την επανάληψη παλιών θέσεων χωρίς ανανέωση (ιδεολογική ή πρακτική).
Κατά συνέπεια η κυβέρνηση μένει ουσιαστικά ανεξέλεγκτη (παρά τις θεσμικές δυνατότητες), ο πολίτης δεν βλέπει ρεαλιστική εναλλακτική και παραιτείται, η δημόσια συζήτηση μονοπωλείται από επικοινωνιακές εντυπώσεις, όχι συγκριτική πολιτική και ο δημόσιος διάλογος εκφυλίζεται σε «σχόλιο επί σχολίου».
Ο Αντώνης Σαμαράς ως «πρόβλημα»: Μια υπερβολή που βολεύει. Να δούμε πώς προσωποποιείται το πρόβλημα για να αποκρυφτεί η κυβερνητική και συστημική αποτυχία.
H απάντηση εξαρτάται από την πολιτική οπτική του καθενός και από τα συγκεκριμένα γεγονότα που εξετάζει. Αλλά όποια κι αν είναι η οπτική αυτή ας δούμε γιατί ο Αντώνης Σαμαράς μπορεί να είναι σήμερα το πρόβλημα.
Για κάποιους, ο Αντώνης Σαμαράς θεωρείται εμπόδιο σε εξελίξεις όπως η ελληνοτουρκική προσέγγιση και η στροφή της Νέας Δημοκρατίας προς πιο κεντρώες θέσεις. Θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει μια πιο σκληρή, πατριωτική γραμμή.
Για άλλους, είναι μια σταθερά που υπερασπίζεται εθνικά θέματα και αντιστέκεται σε κινήσεις που θεωρούνται «υποχωρητικές» ή «εθνικά επικίνδυνες». Κάποιοι τον θεωρούν θεματοφύλακα της «παράταξης». Η παρουσία του Αντώνη Σαμαρά δεν είναι μονοδιάστατη. Είναι ταυτόχρονα σταθερή πολιτική φιγούρα με έντονο εθνικό αποτύπωμα και συμβολική φυσιογνωμία για μεγάλο κομμάτι της παράταξης που επιθυμεί συνέπεια και αμυντική στάση σε κρίσιμα ζητήματα. Ο Αντώνης Σαμαράς είναι ο θεματοφύλακας εθνικών αξιών, σταθερός, με ιδεολογική συνέπεια, έχει επιρροή στη βάση της ΝΔ και αντιστάθηκε σθεναρά σε επικίνδυνους συμβιβασμούς (Σκοπιανό, Τουρκία).
Αν ο Σαμαράς είναι το πρόβλημα, τότε όλα τα υπόλοιπα είναι λυμένα – κι αυτό δεν ισχύει. Το πρόβλημα δεν είναι ένα πρόσωπο. Είναι το σύστημα, είναι η διακυβέρνηση, είναι η απουσία προτάσεων και λογοδοσίας. Και όσο το κρύβουμε πίσω από ονόματα, δεν θα βρούμε ποτέ τη λύση.
Η χώρα χρειάζεται μεταμόρφωση – κι αυτή μπορεί να ξεκινήσει μόνο με σταθερή πολιτική πυξίδα. Δεν εννοούμε μια επιφανειακή αλλαγή προσώπων ή ύφους. Εννοούμε στρατηγική επανίδρυση της θεσμικής λειτουργίας, της εθνικής διπλωματίας, της οικονομικής παραγωγής και της πολιτικής κουλτούρας. Εννοούμε επιστροφή στην πολιτική ευθύνης, λόγου, συνέπειας και οριοθέτησης.
Κι αυτό, σήμερα, δεν μπορούν να το κάνουν ούτε οι κυβερνώντες ούτε οι αντιπολιτευόμενοι. Όχι γιατί δεν έχουν τις τυπικές δυνατότητες, αλλά γιατί έχουν απολέσει τη νομιμοποίηση και τη βούληση. Ενίοτε και την πίστη σε αρχές.
Σε αυτό το σκηνικό, ο Αντώνης Σαμαράς –είτε αρέσει είτε όχι– παραμένει ο μόνος πολιτικός με συνεχή ιδεολογική ταυτότητα, χωρίς μεταμφιέσεις και μεταλλάξεις, σταθερές εθνικές θέσεις με διάρκεια και πυρήνα, κατανόηση του διεθνούς περιβάλλοντος, αλλά με συνείδηση του τι σημαίνει κρατική υπόσταση και όριο, εμπειρία διακυβέρνησης, με αποδεδειγμένα δύσκολες αποφάσεις.
Ο Σαμαράς δεν είναι τέλειος. Αλλά δεν είναι κούφιος, ούτε φτιαγμένος για να ευχαριστεί το κοινό. Είναι από αυτούς που κάνουν εχθρούς, αλλά και αυτούς που κρατούν γραμμές.
Σήμερα που κυριαρχεί το κενό, το ευχάριστο τίποτα, η εικόνα χωρίς περιεχόμενο, η δήθεν προοδευτικότητα χωρίς θεσμικό σχέδιο, η κεντρώα ρητορεία χωρίς εθνικό ρεαλισμό – χρειαζόμαστε κάποιον που να λέει «όχι». Που να κρατά την πολιτική στο ύψος της και την παράταξη στο βάθος της.
Αυτός είναι σήμερα ο Σαμαράς. Μακάρι ο Αντώνης Σαμαράς να είναι το πρόβλημα – γιατί τότε έχουμε ακόμα ελπίδα. Αν το πρόβλημα της Ελλάδας είναι ο Αντώνης Σαμαράς, τότε τουλάχιστον έχουμε απέναντί μας ένα πρόβλημα με σχήμα, ιδέες, βάθος και πολιτικό ανάστημα. Όχι ρεύματα, όχι ψευδαισθήσεις. Όχι ευκολίες.
Αν όντως αυτός είναι το πρόβλημα, τότε υπάρχει ακόμα δυνατότητα πολιτικής αντιπαράθεσης με νόημα. Υπάρχει ακόμα χώρος να διαφωνήσεις, να πιστέψεις, να στηρίξεις ή να συγκρουστείς. Αν όμως όλα τα άλλα είναι το πρόβλημα –η σιωπή, η παθητικότητα, το χάος της «μεταπολιτικής»–, τότε η χώρα είναι πραγματικά χωρίς διέξοδο.
Μακάρι, λοιπόν, να είναι ο Σαμαράς το «πρόβλημα». Γιατί αν αυτός είναι το «πρόβλημα», ίσως αυτός να είναι και το σημείο απ’ όπου ξεκινά η λύση.